Theo sự tích phổ biến, chú Cuội vốn là một anh tiều phu dưới trần, có được cây đa thuốc chữa được cho người chết sống lại; vì vợ quên lời dặn mà tưới nước bẩn vào gốc, cây bật rễ bay lên trời, Cuội níu theo và bị đưa lên cung trăng, từ đó ngồi mãi dưới gốc đa. Bóng đen hình cây và người trên mặt trăng mà người Việt nhìn thấy đêm rằm chính là Cuội và cây đa trong câu chuyện ấy.
Sự tích này là một trong số ít truyện về mặt trăng mang đậm chất Việt, khác với chuyện Hằng Nga có gốc Trung Hoa. Bài kể lại cốt truyện theo bản phổ biến trong các tuyển tập truyện cổ tích, chỉ ra những chỗ các bản kể khác nhau, giải thích câu ca dao "Thằng Cuội ngồi gốc cây đa", phân biệt với truyện Cuội nói dối, và đặt câu chuyện cạnh hiểu biết khoa học về mặt trăng.
Cốt truyện theo bản kể phổ biến
Các tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam, trong đó có bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi, ghi lại sự tích với nhiều chi tiết. Có thể tóm cốt chung qua các chặng sau:
- Cuội gặp cây thuốc. Cuội là tiều phu nghèo. Một lần vào rừng, Cuội gặp hổ con và ra tay hạ chúng. Hổ mẹ về, ra một gốc cây gần đó, nhai lá mớm cho con, hổ con sống lại. Cuội chờ hổ đi khỏi, đào cây ấy mang về trồng.
- Cuội dùng lá cứu người. Nhờ lá cây, Cuội cứu được nhiều người. Trong bản phổ biến, Cuội cứu sống con gái một phú ông và được gả làm vợ.
- Vợ Cuội gặp nạn. Có bản kể vợ Cuội bị kẻ xấu hãm hại, có bản nói ngã. Cuội dùng đất nặn lại phần cơ thể bị mất rồi đắp lá, vợ sống lại nhưng từ đó hay quên.
- Lời dặn. Cuội dặn vợ chỉ tưới cây bằng nước sạch, nếu tưới nước bẩn thì cây sẽ bay về trời.
- Cây bay lên trời. Một hôm vợ Cuội quên lời dặn, tưới nước bẩn vào gốc. Cây bật rễ, từ từ bay lên. Cuội về kịp, nhảy tới níu lấy rễ, nhưng cây cứ thế bay mãi, đưa Cuội lên cung trăng.
- Cuội ở lại cung trăng. Từ đó, mỗi đêm trăng sáng, người dưới trần thấy bóng Cuội ngồi dưới gốc cây đa.
Cốt truyện có thể khác nhau ở từng bản về loài vật Cuội gặp, người được cứu, lý do vợ gặp nạn. Khi kể lại, bạn nên dùng cách nói "có bản kể" ở những chỗ ấy, thay vì coi một phiên bản là chuẩn duy nhất.
Vì sao lại là cây đa
Cây đa là hình ảnh quen thuộc nhất của làng quê Việt: đầu làng, sân đình, bến nước. Gốc đa là nơi người làm đồng nghỉ chân, nơi trẻ con chơi, nơi các cụ ngồi hóng mát. Trong tín ngưỡng dân gian, cây đa cổ thụ còn được coi là chốn có thần cây trú ngụ. Chọn cây đa làm cây thuốc thần là đặt điều kỳ diệu vào một thứ gần gũi bậc nhất của làng.
Về hình thể, cây đa có tán rộng, rễ phụ buông xuống nhiều. Chi tiết Cuội níu rễ cây để rồi bị kéo lên trời rất hợp với dáng cây đa: đó là loại cây có rễ treo lơ lửng, đưa tay ra là nắm được. Người kể chuyện đã khéo dùng đặc điểm thật của cây để tạo nên một cảnh nhớ mãi.
Nhìn từ mặt đất, các vệt tối trên mặt trăng có thể gợi ra nhiều hình. Người Việt nhìn thấy một cây có tán xoè và một bóng người ngồi bên. Gắn hình ấy với cây đa và chú Cuội là cách người xưa đặt dấu ấn làng quê của mình lên bầu trời.
Cũng cần nói thêm rằng cây thuốc trong truyện được gọi là cây đa ở hầu hết các bản kể phổ biến, nhưng người kể ở một số nơi chỉ nói chung là "cây thuốc" hay "cây thần". Chính hình bóng trên mặt trăng đã kéo câu chuyện về với cây đa, vì trong mắt người làng, không cây nào có tán xoè và rễ buông giống hình ấy hơn.
Câu ca dao "Thằng Cuội ngồi gốc cây đa" nghĩa là gì
Câu ca dao quen thuộc nhất về Cuội là: "Thằng Cuội ngồi gốc cây đa, để trâu ăn lúa gọi cha ời ời. Cha còn cắt cỏ trên trời, mẹ còn cưỡi ngựa đi mời quan viên." Ca dao này có nhiều dị bản ở các câu sau, nhưng hai câu đầu gần như được giữ nguyên.
Đọc kỹ, câu ca dao không kể lại sự tích mà vẽ ra một cảnh vừa vui vừa ngộ nghĩnh: Cuội ngồi chơi trên trăng, để trâu ăn lúa rồi gọi cha. Cha thì đang ở trên trời, mẹ thì đi mời khách. Cả nhà Cuội như đã "lên trời" hết, cảnh sinh hoạt nông thôn được dời lên cung trăng một cách hồn nhiên.
Các nhà nghiên cứu văn học dân gian thường xếp câu này vào nhóm đồng dao, ca dao vui dành cho trẻ con, nhiều chi tiết phi lý cố ý để gây cười. Vì vậy không nên cố giải nghĩa từng chữ như một ẩn dụ sâu xa. Điều đáng giữ là cảm giác gần gũi: chú Cuội không phải nhân vật xa lạ trên trời, mà là một đứa trẻ chăn trâu của làng.
Câu chuyện nói gì về cách người Việt nhìn đời
Bỏ qua yếu tố thần kỳ, sự tích chú Cuội chứa nhiều lớp ý nghĩa. Lớp đầu tiên là lòng tốt: Cuội có cây thuốc quý nhưng dùng để cứu người, không giữ cho riêng mình. Người nghe truyện vì thế thương Cuội, coi việc Cuội phải lên trăng là một mất mát chứ không phải hình phạt.
Lớp thứ hai là lời dặn và sự quên. Toàn bộ bi kịch xoay quanh một lời dặn đơn giản bị quên. Có người đọc truyện như lời nhắc về sự cẩn trọng trong việc nhà: những điều tưởng nhỏ nhặt có thể dẫn đến hậu quả lớn. Ngày nay, cũng có người đọc lại và lưu ý rằng chứng hay quên của vợ Cuội là do nạn trước đó gây ra, nên không nên kể theo kiểu đổ hết lỗi cho người vợ. Đây là cách đọc tinh tế, hợp với tinh thần tôn trọng khi kể chuyện cho trẻ hôm nay.
Lớp thứ ba là nỗi nhớ quê. Hình ảnh Cuội ngồi trên trăng nhìn xuống trần, có bản kể còn nói Cuội mong ngày về, gợi cảm giác của người xa nhà. Có lẽ vì thế mà câu chuyện đặc biệt chạm đến người Việt ở xa quê mỗi dịp Trung thu: nhìn lên trăng là nhớ đến một cây đa, một bãi trâu, một làng quê.
Cuội cung trăng và "nói dối như Cuội" có phải một người
Tiếng Việt có thành ngữ "nói dối như Cuội". Thành ngữ này gắn với một truyện cổ tích khác, thường gọi là Cuội nói dối, kể về một anh chàng tên Cuội chuyên bịa chuyện lừa người, có những mẹo lừa rất láu cá. Truyện mang tính trào phúng, gây cười, và nhân vật ở đây là kẻ lừa lọc.
Trong khi đó, Cuội trong sự tích cung trăng là người có cây thuốc cứu người, gặp nạn vì lời dặn bị quên. Hai nhân vật cùng tên nhưng tính cách và câu chuyện khác hẳn. Có bản kể, có người kể ghép hai truyện lại, cho rằng Cuội bị đưa lên trăng là để trừng phạt tội nói dối, nhưng đó là một dị bản, không phải cốt truyện phổ biến trong các tuyển tập.
Khi kể chuyện Trung thu cho trẻ, bạn nên tách bạch hai truyện. Nếu không, trẻ dễ có ấn tượng chú Cuội trên trăng là người xấu, trong khi bản phổ biến lại là câu chuyện về lòng tốt và một sơ suất đáng tiếc. Nhắc trẻ rằng cùng tên nhưng là hai câu chuyện khác nhau cũng là bài học nhỏ về cách đọc truyện.
Bóng hình trên mặt trăng qua các nền văn hoá
Cuội và cây đa là cách người Việt "đọc" mặt trăng. Các nền văn hoá khác nhìn cùng những vệt tối ấy và thấy những hình rất khác:
| Nền văn hoá | Hình ảnh thấy trên mặt trăng | Câu chuyện đi kèm |
|---|---|---|
| Người Việt | Một người ngồi dưới gốc cây đa | Sự tích chú Cuội và cây đa thuốc |
| Trung Hoa | Thỏ ngọc giã thuốc, cây quế, có bản thêm người đốn cây | Thần thoại Hằng Nga, thỏ ngọc, Ngô Cương |
| Nhật Bản, Hàn Quốc | Con thỏ giã bánh gạo | Truyện thỏ trên trăng theo truyền thống địa phương |
| Nhiều nước châu Âu | Một khuôn mặt người hoặc người vác bó củi | Các truyện dân gian về "người trên mặt trăng" |
So sánh này cho thấy mỗi dân tộc nhìn mặt trăng qua lăng kính đời sống của mình. Người trồng lúa thấy cây đa và người chăn trâu, người ở vùng có tục làm bánh gạo thấy con thỏ giã bánh. Đây là một gợi ý hay cho bài học liên văn hoá trong lớp học.
Cuội, cây đa và mặt trăng nhìn bằng khoa học
Những vệt tối mà người Việt thấy thành hình cây đa và chú Cuội là các vùng đồng bằng rộng trên mặt trăng, được các nhà thiên văn gọi là "biển" dù không có nước. Chúng được hình thành từ dung nham bazan tràn ra và đông cứng từ rất lâu, có màu sẫm hơn những vùng cao nguyên sáng xung quanh. Vì mặt trăng luôn quay cùng một mặt về phía Trái Đất, các vệt ấy hầu như giữ nguyên hình, nên câu chuyện có thể được kể từ đời này sang đời khác mà ai nhìn lên cũng thấy "đúng".
Kể chuyện chú Cuội rồi giải thích về các "biển" mặt trăng là cách rất tự nhiên để dạy trẻ cả văn hoá lẫn khoa học. Một đêm rằm tháng Tám, cùng trẻ ngắm trăng bằng mắt thường hoặc ống nhòm, chỉ cho trẻ đâu là "cây đa", đâu là "chú Cuội", rồi nói thêm rằng đó là những đồng bằng đá sẫm màu. Trẻ sẽ nhớ cả hai.
Hiểu khoa học không làm câu chuyện mất đi vẻ đẹp. Ngược lại, nó giúp ta trân trọng trí tưởng tượng của người xưa: chỉ với đôi mắt và một vầng trăng, họ đã tạo ra một câu chuyện có đủ cây thuốc thần, lời dặn, sơ suất và nỗi nhớ quê, sống qua bao thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Chú Cuội lên cung trăng vì sao?
Theo bản kể phổ biến, vợ Cuội quên lời dặn, tưới nước bẩn vào gốc cây đa thuốc. Cây bật rễ bay lên trời, Cuội níu rễ giữ lại nhưng bị cây kéo theo lên tận cung trăng. Có dị bản cho rằng Cuội bị đưa lên để chịu phạt, nhưng đó không phải bản phổ biến.
Chú Cuội trên trăng có phải là Cuội nói dối không?
Thường được coi là hai nhân vật của hai truyện khác nhau. Cuội nói dối là nhân vật trào phúng chuyên bịa chuyện lừa người, gắn với thành ngữ "nói dối như Cuội". Cuội cung trăng là người có cây thuốc cứu người. Một số người kể ghép hai truyện, tạo nên dị bản.
Cây đa của chú Cuội có thật không?
Cây đa thuốc là chi tiết thần kỳ trong truyện cổ tích. Trên thực tế, hình "cây đa" trên mặt trăng là các vùng đồng bằng đá bazan sẫm màu mà người Việt nhìn thành hình cây. Cây đa ngoài đời là loài cây quen thuộc của làng quê, không có công dụng cứu người như trong truyện.
Sự tích chú Cuội có trong sách cổ nào không?
Sự tích được lưu truyền chủ yếu bằng lời kể và được ghi vào các tuyển tập truyện cổ tích thời hiện đại, tiêu biểu là bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi. Không nên khẳng định truyện có trong một bộ sách cổ cụ thể nếu chưa kiểm được văn bản.
Kể chuyện chú Cuội cho trẻ vào dịp nào hợp nhất?
Dịp Tết Trung thu, rằm tháng Tám âm lịch, là lúc trăng tròn và sáng, trẻ dễ nhìn thấy các vệt tối trên mặt trăng. Bạn có thể kể chuyện rồi cùng trẻ ngắm trăng, chỉ cho trẻ hình cây đa và chú Cuội, sau đó giải thích các vệt ấy theo khoa học.
Vì sao chú Cuội thường đi cùng chị Hằng?
Cả hai đều là nhân vật gắn với mặt trăng, nên trong văn hoá Trung thu Việt Nam, đặc biệt trong tranh vẽ, đèn lồng và các tiết mục văn nghệ thiếu nhi, chú Cuội và chị Hằng thường xuất hiện cùng nhau. Về nguồn gốc, đây là hai câu chuyện riêng: chú Cuội là truyện Việt, Hằng Nga có gốc Trung Hoa.