Hằng Nga là nữ thần mặt trăng trong thần thoại Trung Hoa: theo bản kể phổ biến, nàng là vợ của Hậu Nghệ, người anh hùng bắn rơi các mặt trời, đã uống thuốc trường sinh rồi bay lên cung trăng, sống ở cung Quảng Hàn cùng thỏ ngọc. Qua hàng nghìn năm giao lưu, Hằng Nga đi vào văn hoá Việt Nam, trở thành "chị Hằng" thân thuộc của trẻ em mỗi dịp Tết Trung thu.
Bài này kể lại chuyện Hằng Nga theo các bản cổ và bản phổ biến, giải thích nguồn gốc tên gọi, các nhân vật đi cùng như thỏ ngọc, cây quế, Ngô Cương, và cách người Việt đón nhận, "Việt hoá" chị Hằng bên cạnh chú Cuội. Đây là thần thoại của một nền văn hoá láng giềng, nên bài nêu rõ nguồn và dị bản khi có thể.
Chuyện Hằng Nga theo bản kể phổ biến
Theo bản phổ biến, thuở xưa trên trời có mười mặt trời cùng mọc, thiêu đốt muôn vật. Hậu Nghệ, một tay cung thần, bắn rơi chín mặt trời, chỉ để lại một, cứu nhân gian khỏi nắng hạn. Để ban thưởng, Tây Vương Mẫu trao cho Hậu Nghệ thuốc trường sinh. Hằng Nga là vợ Hậu Nghệ.
Từ đây các bản kể rẽ ra. Bản cổ thường được dẫn kể rằng Hằng Nga lấy trộm thuốc uống một mình, thân thể nhẹ bổng bay lên cung trăng và ở lại đó. Các bản về sau, nhất là bản kể phổ biến trong sách thiếu nhi và phim ảnh hiện đại, lại kể rằng có kẻ xấu muốn cướp thuốc, Hằng Nga buộc phải uống để giữ thuốc khỏi tay kẻ ác, rồi bay lên trăng trong nuối tiếc, mãi nhớ chồng.
Hai cách kể cho hai hình ảnh rất khác: một Hằng Nga ích kỷ bị cô đơn như sự trả giá, và một Hằng Nga hy sinh, chung thuỷ. Sự chuyển dịch này cho thấy thần thoại không đứng yên, mà được mỗi thời đại kể lại theo giá trị của mình. Khi kể cho trẻ hay viết bài, bạn nên nói rõ có nhiều bản, thay vì chọn một bản rồi coi là duy nhất.
Tên Hậu Nghệ cũng cần lưu ý: trong sách cổ Trung Hoa có nhiều nhân vật tên Nghệ, và chuyện bắn mặt trời với chuyện vợ uống thuốc lên trăng có thể được ghép lại về sau. Đây là chi tiết dành cho người muốn tìm hiểu sâu, có thể tra trong các công trình nghiên cứu thần thoại Trung Hoa.
Nguồn gốc tên gọi "Hằng Nga"
Một điểm thú vị là tên gọi. Theo cách giải thích được nhiều nhà nghiên cứu nêu, tên ban đầu của nàng viết bằng chữ Hằng, nhưng vì trùng với tên của một vị hoàng đế nhà Hán là Lưu Hằng, nên người Trung Hoa phải kiêng huý mà đổi sang chữ Thường, thành Thường Nga. Tiếng Trung hiện đại vì thế gọi nàng theo âm của chữ Thường.
Người Việt lại giữ cách gọi Hằng Nga, gần với dạng tên cổ hơn. Từ đó có tên thân mật "chị Hằng", và chữ Hằng gắn với trăng đi vào văn chương Việt qua những cách gọi trăng như "bóng Hằng", "ả Hằng", "Hằng Nga". Nhiều bé gái Việt mang tên Hằng, Nguyệt Hằng, có ý gợi vẻ đẹp dịu dàng của trăng.
Cung trăng nơi nàng ở thường được gọi là cung Quảng Hàn, nghĩa là cung điện rộng lớn và lạnh lẽo. Trong thơ văn Việt cũ, "cung Quảng" hay "cung Hằng" được dùng như cách nói văn hoa chỉ mặt trăng. Một số sách cổ còn có dị bản kể Hằng Nga hoá thành con cóc trên trăng, vì vậy trăng có khi được gọi là "Thiềm cung", tức cung con cóc. Chi tiết này ít được kể trong sách thiếu nhi hiện nay.
Những nhân vật đi cùng Hằng Nga trên cung trăng
Cung Quảng Hàn trong thần thoại không chỉ có Hằng Nga. Dưới đây là những nhân vật, hình ảnh hay đi kèm, mỗi cái có câu chuyện riêng:
- Thỏ ngọc: con thỏ trắng ngày đêm giã thuốc trường sinh dưới gốc cây. Ở Nhật Bản và Hàn Quốc, hình ảnh thỏ trên trăng cũng rất phổ biến, có nơi kể thỏ giã bánh gạo.
- Cây quế: cây quế khổng lồ mọc trên trăng. Trong văn chương, "cung quế" cũng là một cách gọi mặt trăng, và "bẻ quế cung trăng" từng là hình ảnh chỉ việc đỗ đạt cao.
- Ngô Cương: theo truyền thuyết, người này bị phạt phải đốn cây quế trên trăng, nhưng cây cứ chặt xong lại liền, nên công việc không bao giờ dứt.
- Hậu Nghệ: dù ở dưới trần, Hậu Nghệ luôn là nửa còn lại của câu chuyện. Có bản kể ông bày hương án nhìn lên trăng mà nhớ vợ, được cho là một nguồn gốc của tục cúng trăng.
Ở Việt Nam, những nhân vật này ít được nhắc riêng lẻ hơn ở Trung Hoa. Người Việt thay vào vị trí "cây trên trăng" bằng cây đa và "người dưới gốc cây" bằng chú Cuội, tạo nên một cung trăng mang dáng dấp làng quê.
Hằng Nga có phải là nguồn gốc Tết Trung thu
Nhiều người nghĩ Tết Trung thu bắt nguồn từ chuyện Hằng Nga. Thực ra, chuyện Hằng Nga chỉ là một trong nhiều câu chuyện được gắn với rằm tháng Tám. Gốc sâu xa hơn của dịp này là tục ngắm trăng, tạ ơn mùa màng vào giữa mùa thu, khi trăng tròn và sáng nhất trong năm theo cảm nhận của người xưa. Các câu chuyện thần thoại được gắn vào sau để làm đêm trăng thêm ý nghĩa.
Trong văn hoá Trung Hoa, ngoài Hằng Nga còn có truyền thuyết vua Đường Minh Hoàng được đưa lên cung trăng, xem các tiên nữ múa hát, về sau theo đó mà soạn khúc nhạc múa nổi tiếng. Ở Việt Nam, sách vở cũ cũng nhắc chuyện này, và có ý kiến cho rằng nó góp phần vào tục ngắm trăng, bày cỗ đêm rằm tháng Tám.
Người Việt còn có những nét Trung thu riêng không liên quan đến Hằng Nga: rước đèn ông sao, múa lân, bày cỗ cho trẻ phá cỗ, và theo một số ghi chép xưa, người làm nông ngắm màu trăng đêm rằm để đoán mùa màng năm tới. Theo thời gian, Trung thu ở Việt Nam ngày càng mang đậm tính chất ngày hội của thiếu nhi.
Vì vậy, khi giới thiệu về Trung thu, cách chính xác là nói Hằng Nga là một trong những hình ảnh quen thuộc của đêm rằm tháng Tám, bên cạnh chú Cuội, đèn ông sao, mâm cỗ, chứ không phải nguồn gốc duy nhất của ngày Tết này. Lễ hội và nghi thức cụ thể ở từng địa phương là chủ đề riêng.
Chị Hằng đã trở thành người Việt như thế nào
Từ nữ thần thành "chị". Cách gọi "chị Hằng" biến một nữ thần xa xôi thành người chị gần gũi của trẻ nhỏ. Trong ngôn ngữ thiếu nhi Việt Nam, đêm Trung thu là đêm "chị Hằng" xuống chơi cùng các em, một hình ảnh ấm áp không có trong bản thần thoại gốc.
Đặt cạnh chú Cuội. Ở Trung Hoa, Hằng Nga đi với thỏ ngọc và Ngô Cương. Ở Việt Nam, chị Hằng thường đi với chú Cuội, một nhân vật thuần Việt. Hai người không có quan hệ gì trong truyện gốc, nhưng được ghép lại trong tranh, đèn lồng, kịch thiếu nhi, tạo nên một cặp nhân vật Trung thu rất riêng.
Bớt bi kịch, thêm vui tươi. Chuyện Hằng Nga gốc phảng phất nỗi cô đơn, xa cách. Trong văn hoá Trung thu Việt Nam, nhất là với trẻ em, sắc thái ấy nhẹ đi; chị Hằng là người đẹp, hiền, mang ánh trăng đến cho các em rước đèn phá cỗ.
Đi vào sân khấu và văn nghệ. Các chương trình văn nghệ Trung thu thường có tiết mục hoá trang chị Hằng, chú Cuội. Đây là sáng tạo văn nghệ trên nền thần thoại, không phải nghi lễ thờ cúng, và mỗi nơi dàn dựng một kiểu.
Hằng Nga trong thơ văn và đời sống hôm nay
Trong văn chương Việt cũ, hình ảnh Hằng Nga và cung Quảng thường được dùng như điển cố để nói về trăng, về vẻ đẹp phụ nữ, về nỗi cô đơn. Người đọc thơ cổ gặp chữ "Hằng" hay "Quảng Hàn" thì hiểu đang nói đến mặt trăng. Khi giảng dạy, giáo viên nên chú thích các điển cố này để học sinh không bỏ lỡ lớp nghĩa.
Ngày nay, tên Hằng Nga còn được dùng ở những nơi không ai ngờ. Chương trình thám hiểm Mặt Trăng của Trung Quốc đặt tên các tàu thăm dò theo tên nàng, còn chiếc xe tự hành đầu tiên của chương trình được đặt tên theo thỏ ngọc. Thần thoại cổ vì thế vẫn đồng hành cùng những bước đi của khoa học vũ trụ.
Với người làm nội dung văn hoá, Hằng Nga là ví dụ đẹp về sự giao lưu: một thần thoại nước ngoài được tiếp nhận, giữ tên gọi cổ, ghép với nhân vật bản địa, và đổi sắc thái cho hợp tâm lý người Việt. Khi viết về chị Hằng, nên nói rõ gốc Trung Hoa, đồng thời chỉ ra những nét Việt hoá, thay vì trình bày như một truyện thuần Việt hay hoàn toàn ngoại lai.
Nếu bạn muốn trưng bày đèn lồng, tranh hay tượng nhỏ hình chị Hằng trong nhà dịp Trung thu, hãy coi đó là vật trang trí mang ý nghĩa văn hoá. Có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy, chọn món có chất liệu an toàn nếu để gần trẻ nhỏ.
Một điểm đáng chú ý khác là Hằng Nga gần như không có nơi thờ riêng ở Việt Nam. Nàng sống trong văn chương, tranh vẽ, đèn lồng và các tiết mục văn nghệ, chứ không đi vào hệ thống đình, đền, miếu như các vị thần bản địa. Điều này phản ánh đúng vị trí của nàng trong tâm thức Việt: một nhân vật thần thoại được yêu mến, gắn với cái đẹp và với trẻ em, hơn là một đối tượng tín ngưỡng để cầu xin.
Câu hỏi thường gặp
Hằng Nga có phải là nhân vật của Việt Nam không?
Hằng Nga có gốc từ thần thoại Trung Hoa. Người Việt tiếp nhận câu chuyện qua giao lưu văn hoá lâu đời, gọi thân mật là chị Hằng và ghép với chú Cuội, nhân vật thuần Việt, trong văn hoá Trung thu. Vì vậy nên hiểu chị Hằng là nhân vật được Việt hoá, không phải truyện gốc Việt.
Vì sao Hằng Nga bay lên cung trăng?
Theo các bản kể, Hằng Nga uống thuốc trường sinh mà Tây Vương Mẫu ban cho chồng là Hậu Nghệ, thân thể nhẹ đi và bay lên trăng. Bản cổ kể nàng lấy trộm thuốc, các bản hiện đại kể nàng uống để thuốc không rơi vào tay kẻ xấu. Hai cách kể cho hai hình ảnh nhân vật khác nhau.
Thỏ ngọc trên cung trăng làm gì?
Trong thần thoại Trung Hoa, thỏ ngọc giã thuốc trường sinh dưới gốc cây trên cung trăng. Hình ảnh này đã đi vào tranh vẽ và đồ trang trí Trung thu. Ở Nhật Bản và Hàn Quốc, nhiều người cũng thấy hình thỏ trên mặt trăng, có nơi kể thỏ giã bánh gạo.
Cung Quảng Hàn là gì?
Cung Quảng Hàn là tên cung điện trên mặt trăng nơi Hằng Nga ở, theo nghĩa chữ Hán là cung rộng và lạnh. Trong thơ văn Việt cũ, "cung Quảng" hay "cung Hằng" được dùng như cách nói văn hoa để chỉ mặt trăng.
Vì sao tên tiếng Trung của Hằng Nga lại khác?
Theo cách giải thích phổ biến, tên ban đầu dùng chữ Hằng, nhưng vì trùng tên một vị hoàng đế nhà Hán nên người Trung Hoa kiêng huý, đổi sang chữ Thường. Người Việt giữ cách gọi Hằng Nga, gần với dạng tên cổ hơn.
Kể chuyện Hằng Nga cho trẻ nên chọn bản nào?
Với trẻ nhỏ, nhiều gia đình chọn bản Hằng Nga uống thuốc để giữ thuốc khỏi kẻ xấu, vì thông điệp về lòng dũng cảm và chung thuỷ dễ hiểu. Bạn vẫn nên nói thêm rằng có nhiều bản kể khác nhau, để trẻ quen với ý niệm truyện dân gian thay đổi theo thời gian.