Bốn vị trong Tứ bất tử không chỉ sống trong đền miếu mà còn sống trong sách vở: từ Lĩnh Nam chích quái, Việt điện u linh thời Trần, đến truyện truyền kỳ thế kỷ 18, thơ hiện đại, sân khấu truyền thống, sách giáo khoa và các sản phẩm phim, truyện tranh hôm nay. Mỗi thời kể lại các vị theo cách của mình, và chính sự kể lại ấy giữ cho hình tượng còn sống.
Bài này dành cho giáo viên, học sinh và những người làm nội dung, phim, truyện tranh, thiết kế muốn dùng hình tượng Tứ bất tử. Phần đầu điểm lại các dòng tác phẩm chính; phần sau nêu cách dùng hình tượng cho đúng và những lỗi hay gặp, để tác phẩm của bạn vừa sáng tạo vừa không làm sai lệch truyền thống.
Từ sách cổ đến các bộ sưu tầm truyện kể
Nguồn chữ viết sớm nhất về ba vị Tản Viên, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử là hai bộ sách thời Trần: Việt điện u linh chép về các vị thần được thờ, và Lĩnh Nam chích quái chép các truyện kỳ lạ của đất Việt, về sau được hiệu đính thời Lê. Văn phong hai sách ngắn gọn, đúng kiểu ghi chép, khác xa những bản kể giàu hình ảnh mà ta quen hôm nay.
Với Mẫu Liễu Hạnh, tác phẩm có ảnh hưởng lớn là Vân Cát thần nữ truyện trong tập Truyền kỳ tân phả, thường được gắn tên nữ sĩ Đoàn Thị Điểm. Đây là truyện truyền kỳ, tức truyện có yếu tố kỳ ảo viết theo lối văn chương bác học, nên giàu chi tiết và có cả thơ xướng hoạ.
Sang thế kỷ 20, các nhà sưu tầm văn học dân gian dịch, biên soạn lại các truyện này bằng chữ quốc ngữ, đối chiếu nhiều bản, thêm chú thích. Nhờ các bộ sưu tầm ấy, truyện về Tứ bất tử đến được với đông đảo người đọc, và cũng từ đây các bản kể cho thiếu nhi, cho sách giáo khoa được biên soạn. Khi cần dẫn, bạn nên ghi rõ mình theo bản dịch hay bộ sưu tầm nào. Các bản dịch khác nhau đôi khi chọn chữ khác nhau cho cùng một tên người, tên đất, nên ghi nguồn còn giúp người đọc đối chiếu.
Trong thơ ca hiện đại
Thơ hiện đại Việt Nam có những bài nổi tiếng lấy cảm hứng từ Tứ bất tử. Tiêu biểu là bài thơ Sơn Tinh, Thuỷ Tinh của Nguyễn Nhược Pháp trong tập Ngày xưa, xuất bản những năm 1930. Bài thơ kể lại truyện cũ bằng giọng hóm hỉnh, trẻ trung, với nàng Mỵ Nương duyên dáng và những câu thơ tả trận đánh rất sống động, nhiều thế hệ học trò thuộc lòng.
Ngọn núi Tản Viên cũng đi vào đời một nhà thơ khác theo cách đặc biệt: Nguyễn Khắc Hiếu chọn bút danh Tản Đà, ghép từ tên núi Tản và sông Đà ở quê hương xứ Đoài. Từ đó, núi Tản trong văn chương hay gắn với hình ảnh quê hương, với khí phách của người làm thơ.
Hình tượng Thánh Gióng thì xuất hiện nhiều trong thơ viết về đất nước và về tuổi trẻ, thường qua hình ảnh vươn vai, ngựa sắt, tre ngà. Khi trích thơ, bạn nên lấy từ các tuyển tập đã xuất bản và ghi đúng tên tác giả, vì trên mạng có không ít câu thơ bị chép sai hoặc gán nhầm người viết.
Trên sân khấu truyền thống và trong hát văn
Các truyện về Tứ bất tử là chất liệu quen thuộc của sân khấu truyền thống. Những tích như Sơn Tinh – Thuỷ Tinh, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử – Tiên Dung đã được chuyển thể qua nhiều hình thức: chèo, tuồng, cải lương, múa rối. Múa rối nước, với sân khấu là mặt nước, đặc biệt hợp với những cảnh như Thuỷ Tinh dâng nước hay thuyền công chúa trên sông.
Với Mẫu Liễu Hạnh, gắn bó chặt nhất là nghệ thuật hát văn, còn gọi là chầu văn, loại hình âm nhạc đi cùng tín ngưỡng thờ Mẫu. Các bài văn kể về thân thế, công đức của Bà được trình diễn trong không gian đền phủ, và hát văn cũng được biểu diễn trên sân khấu như một loại hình âm nhạc dân gian độc lập.
Ở đây cần phân biệt nghệ thuật biểu diễn với nghi lễ. Xem một vở chèo về Chử Đồng Tử hay nghe một bài hát văn trên sân khấu là thưởng thức nghệ thuật. Còn nghi lễ trong đền phủ có quy tắc riêng, thuộc về cộng đồng thực hành tín ngưỡng; bài này không hướng dẫn nghi lễ.
Trong sách giáo khoa
Hai truyện Thánh Gióng và Sơn Tinh – Thuỷ Tinh có mặt trong sách giáo khoa Ngữ văn qua nhiều thế hệ, thường ở những lớp đầu cấp trung học cơ sở, khi học sinh bắt đầu học thể loại truyền thuyết. Truyện Chử Đồng Tử cũng có lúc được chọn làm bài đọc ở các bộ sách khác nhau.
Bản trong sách giáo khoa là bản đã được biên tập cho học sinh: câu chữ gọn, bỏ bớt chi tiết khó, nhấn vào ý nghĩa giáo dục. Đây là lý do nhiều người khi lớn lên đọc bản sách cổ thì ngạc nhiên vì thấy khác. Hiểu điều này giúp giáo viên giải thích cho học sinh vì sao có nhiều bản, và giúp phụ huynh không bối rối khi con hỏi.
Chương trình mới cho phép các bộ sách chọn văn bản khác nhau, nên việc truyện nào xuất hiện ở lớp nào có thể thay đổi giữa các bộ sách. Nếu bạn là giáo viên hay phụ huynh, nên kiểm bộ sách cụ thể con đang học thay vì dựa vào trí nhớ thời mình đi học.
Trong phim, truyện tranh và thiết kế hôm nay
Những năm gần đây, thần thoại Việt được nhiều người trẻ làm phim hoạt hình, truyện tranh, minh hoạ và thiết kế quan tâm trở lại. Tứ bất tử là nguồn chất liệu hấp dẫn, vì mỗi vị đã có sẵn một hình ảnh mạnh: núi dâng lên chặn nước, cậu bé vươn vai thành tráng sĩ, thành quách bay lên trời, tiên nữ giáng trần bên quán nước.
Điều làm các tác phẩm mới khác với bản kể cũ là cách nhìn. Có tác giả chọn kể từ góc nhìn của Thuỷ Tinh hay của Mỵ Nương, có người đặt Gióng vào bối cảnh hiện đại, có người dựng lại thế giới Văn Lang bằng hoạ tiết trống đồng. Những thử nghiệm ấy làm hình tượng gần hơn với người xem trẻ, miễn là vẫn giữ được tinh thần của truyện.
Thiết kế đồ hoạ, thời trang, đồ lưu niệm cũng hay mượn hình ảnh ngựa sắt, núi Tản, tre ngà, áo Mẫu. Ở mảng này, cái khó là cân bằng giữa sáng tạo và sự trang trọng: một vị thần đang được thờ phụng không nên bị dùng như một hình vui mắt tuỳ tiện. Phần sau gom các bước và các lỗi hay gặp để bạn tự kiểm tác phẩm của mình.
Dùng hình tượng Tứ bất tử cho đúng: các bước cho người làm nội dung
Phim hoạt hình, truyện tranh, minh hoạ, sách thiếu nhi và nội dung mạng xã hội ngày càng hay dùng thần thoại Việt. Các bước sau giúp bạn sáng tạo mà vẫn tôn trọng truyền thống.
- Đọc ít nhất hai bản: một bản sách cổ đã dịch và một bản sưu tầm hiện đại. Ghi lại những chỗ khác nhau để biết đâu là cốt lõi, đâu là phần thêm thắt.
- Giữ các chi tiết cốt lõi mà người xem chờ đợi: núi cao lên theo nước, ngựa sắt và bụi tre, chiếc khố và bãi cát, tiên nữ giáng trần. Bỏ đi chi tiết cốt lõi thì người xem khó nhận ra nhân vật.
- Khi sáng tạo thêm, nói rõ đây là phiên bản của bạn. Tránh trình bày phần sáng tạo như "truyền thuyết gốc" hay "thần tích chính thức".
- Không bịa văn tế, câu đối, bài thơ rồi gán cho các vị hoặc cho người xưa. Nếu cần thơ, hãy tự ký tên mình, hoặc trích từ tác phẩm đã xuất bản có nguồn rõ ràng.
- Tôn trọng nơi thờ: các vị vẫn đang được thờ phụng thật. Tránh hình ảnh chế giễu, gợi dục hay đặt các vị vào quảng cáo theo cách phản cảm.
- Kiểm địa danh theo đơn vị hành chính hiện hành sau năm 2025, vì nhiều tỉnh đã hợp nhất; khi cần, ghi kèm tên cũ.
- Nếu cần hình ảnh tượng, tranh thờ để tham khảo, nên chọn nguồn có mô tả rõ ràng về chất liệu và xuất xứ; bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Làm theo các bước này không làm giảm sự sáng tạo, mà giúp tác phẩm của bạn được người xem tin cậy và được cộng đồng thờ phụng đón nhận.
Những lỗi hay gặp khi viết, vẽ về Tứ bất tử
Nhầm Đức Thánh Tản với Đức Thánh Trần. Hai danh xưng nghe gần nhau nhưng chỉ hai vị khác hẳn: thần núi Ba Vì trong truyền thuyết và danh tướng Trần Hưng Đạo được thần hoá. Lỗi này thường gặp trong các bài viết vội.
Coi "Mỵ Nương" là tên riêng duy nhất. Nhiều tài liệu giải thích đây là danh xưng chung cho con gái vua Hùng; ngọc phả một số nơi ghi công chúa trong truyện Sơn Tinh là Ngọc Hoa.
Ghi năm sinh, năm mất cho Gióng, Tản Viên, Chử Đồng Tử. Ba vị là nhân vật truyền thuyết thời Hùng, không có niên đại lịch sử. Ghi năm cụ thể là tạo ra thông tin giả.
Gán thơ, gán câu đối cho Mẫu Liễu Hạnh. Các bài thơ trong truyện về Bà có nhiều dị bản; tự chế thêm rồi gán cho Bà là làm sai lệch nguồn.
Đồng nhất Tứ bất tử với Tứ linh. Tứ linh là long, lân, quy, phụng; Tứ bất tử là bốn vị thánh. Hai khái niệm chỉ chung chữ "tứ".
Biến các vị thành siêu anh hùng ngoại nhập. Vay mượn kiểu áo choàng, phép thuật tuỳ tiện của truyện tranh nước ngoài làm mất bản sắc. Nên tìm cảm hứng từ chất liệu Việt: trang phục, cảnh quan, hoa văn đình làng, trống đồng.
Câu hỏi thường gặp
Bài thơ Sơn Tinh Thuỷ Tinh của ai?
Bài thơ Sơn Tinh, Thuỷ Tinh nổi tiếng là của Nguyễn Nhược Pháp, in trong tập Ngày xưa xuất bản những năm 1930. Bài thơ kể lại truyền thuyết bằng giọng hóm hỉnh, trẻ trung và được nhiều thế hệ học sinh yêu thích.
Truyện Thánh Gióng học ở lớp mấy?
Truyện Thánh Gióng thường có mặt trong sách giáo khoa Ngữ văn ở những lớp đầu cấp trung học cơ sở, khi học sinh học thể loại truyền thuyết. Với chương trình mới, mỗi bộ sách có thể chọn văn bản khác nhau, nên cần kiểm bộ sách cụ thể.
Vân Cát thần nữ truyện là của ai?
Vân Cát thần nữ truyện nằm trong tập Truyền kỳ tân phả, thường được gắn tên nữ sĩ Đoàn Thị Điểm, thế kỷ 18. Truyện kể về thân thế và các lần giáng trần của Mẫu Liễu Hạnh theo lối truyền kỳ, là một tác phẩm văn học chứ không phải thần tích.
Có được vẽ Tứ bất tử theo phong cách hiện đại không?
Được, sáng tạo theo phong cách hiện đại là cách giữ hình tượng sống trong đời sống mới. Điều cần giữ là các chi tiết cốt lõi của truyện, sự tôn trọng với nơi thờ, và việc nói rõ đây là phiên bản sáng tạo, không trình bày như truyền thuyết gốc.
Hát văn có phải là hầu đồng không?
Hát văn là loại hình âm nhạc đi cùng tín ngưỡng thờ Mẫu, vừa có mặt trong nghi lễ ở đền phủ vừa được biểu diễn trên sân khấu như nghệ thuật dân gian. Hầu đồng là nghi lễ của tín ngưỡng. Hai khái niệm liên quan nhưng không đồng nhất.
Muốn dẫn nguồn truyện Tứ bất tử thì dẫn thế nào?
Nên ghi rõ tên sách cổ như Lĩnh Nam chích quái, Việt điện u linh, kèm tên bản dịch hoặc bộ sưu tầm bạn dùng. Với truyện địa phương, ghi "theo thần tích làng…" hoặc "theo lời kể ở…". Tránh dẫn nguồn chung chung như "theo truyền thuyết" cho chi tiết quá cụ thể.