Nam Tào và Bắc Đẩu là hai vị quan văn của thiên đình trong tín ngưỡng dân gian, theo quan niệm phổ biến thì Nam Tào giữ sổ ghi việc sinh, Bắc Đẩu giữ sổ ghi việc tử của con người. Gốc của hai vị là hai chòm sao có thật trên bầu trời: chòm Nam Đẩu sáu sao và chòm Bắc Đẩu bảy sao. Qua tín ngưỡng thờ sao của Trung Hoa, hai chòm sao được nhân hoá thành hai ông quan, rồi theo giao lưu văn hoá mà vào đời sống người Việt.
Ở Việt Nam, bạn dễ gặp hai vị trong các chùa miền Bắc, nơi tượng Nam Tào và Bắc Đẩu đứng hầu hai bên Ngọc Hoàng. Bài này giải thích hai vị là ai, câu chuyện nổi tiếng nhất về hai vị, vì sao người xưa gắn sao trời với tuổi thọ, và cách hiểu hai vị cho đúng tinh thần văn hoá. Bài không bàn chuyện sao hạn, cúng sao hay giải hạn.
Từ chòm sao thành ông quan
Bắc Đẩu là chòm sao bảy ngôi sáng ở bầu trời phía bắc, người phương Tây gọi là cái Gáo lớn, thuộc chòm Đại Hùng. Ở Việt Nam, những đêm quang mây vào mùa xuân và mùa hè, chòm này khá dễ nhận ra trên nền trời phía bắc. Nam Đẩu là một nhóm sáu sao nằm trong chòm Nhân Mã, cũng có dáng một cái đấu, nhìn thấy ở bầu trời phía nam vào mùa hè. Chữ "đẩu" trong tiếng Hán nghĩa là cái đấu đong thóc, đặt theo hình dạng của hai nhóm sao.
Người Trung Hoa cổ quan sát trời rất kỹ vì lịch nông vụ và việc triều chính đều dựa vào thiên văn. Bắc Đẩu quay quanh sao Bắc Cực suốt năm, cán gáo chỉ các hướng khác nhau theo mùa, nên được coi như chiếc kim đồng hồ của trời. Từ vai trò "đo thời gian" ấy, dễ hiểu vì sao Bắc Đẩu dần được gắn với chuyện đếm tuổi đời con người.
Trong Đạo giáo, có câu thường được dẫn là Nam Đẩu chủ sinh, Bắc Đẩu chủ tử. Hai nhóm sao từ đó trở thành hai vị thần: một bên ghi sổ những người sẽ sinh ra, một bên ghi sổ những người đến lúc mất. Sang tiếng Việt, cách gọi thường thấy là Nam Tào, với chữ "tào" chỉ một ban, một sở quan lại, nên Nam Tào có thể hiểu là "vị quan ở ban phía nam".
Chuyện chàng trai mời rượu hai ông đánh cờ
Câu chuyện nổi tiếng nhất về Nam Tào và Bắc Đẩu thường được dẫn từ sách Sưu thần ký, một tập truyện thần kỳ của Trung Hoa thời Tấn. Bản kể phổ biến như sau: có thầy tướng giỏi tên Quản Lộ, gặp một chàng trai trẻ tên Triệu Nhan, nhìn tướng mà biết chàng sẽ không sống quá mười chín tuổi. Cha chàng khẩn khoản xin cách cứu.
Quản Lộ dặn chàng chuẩn bị một vò rượu ngon và một ít thịt khô, đến một gốc cây dâu ở cánh đồng phía nam, sẽ thấy hai người ngồi đánh cờ. Cứ lặng lẽ rót rượu, dâng thịt, họ hỏi gì cũng chỉ lạy chứ không nói. Chàng làm đúng như vậy. Hai người mải cờ, cứ uống rượu, ăn thịt mà không để ý. Đến khi ván cờ xong, người ngồi phía bắc mới nhận ra và quát hỏi. Người ngồi phía nam bảo đã ăn uống của người ta thì phải giúp. Người phía bắc đành lấy sổ ra, thấy tuổi chàng trai ghi mười chín, bèn đảo chữ thành chín mươi.
Về sau Quản Lộ giải thích: người ngồi phía bắc là Bắc Đẩu, người ngồi phía nam là Nam Đẩu. Truyện có nhiều dị bản về chi tiết lễ vật hay tên gọi, nhưng cốt lõi giống nhau. Ở Việt Nam, câu chuyện này được kể lại trong nhiều sách phổ thông và lời kể truyền miệng như một giai thoại về Nam Tào, Bắc Đẩu. Đây là truyện kể, nên đọc như văn học dân gian, không phải lời chỉ dẫn để làm theo.
Hình ảnh Nam Tào Bắc Đẩu trong chùa và điện thờ Việt
Đứng hai bên Ngọc Hoàng. Ở nhiều chùa miền Bắc, trên điện Phật có một bộ tượng gồm Ngọc Hoàng ngồi giữa, Nam Tào và Bắc Đẩu đứng hoặc ngồi hai bên. Bộ tượng thường đặt ở hàng thấp hơn các lớp tượng Phật, thể hiện sự hoà trộn giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian. Ý nghĩa cụ thể theo nhà chùa nên hỏi chư tăng tại chỗ.
Dáng quan văn, tay cầm sổ hoặc bút. Hai vị thường được tạc trong trang phục quan văn, có khi cầm sổ, cầm bút hoặc cầm hốt. Chi tiết này nhấn mạnh vai trò ghi chép, khác với dáng võ tướng của các vị hộ pháp.
Trong điện thờ Mẫu. Một số điện thờ Mẫu cũng có ban Ngọc Hoàng kèm Nam Tào, Bắc Đẩu ở vị trí cao nhất, cho thấy cả điện thần được xếp trong một trật tự do thiên đình đứng đầu.
Trong miếu của người Hoa. Các miếu do cộng đồng người Hoa dựng ở Nam Bộ thường có nhiều vị thần trời, trong đó có thần sao. Cách thể hiện có khác với chùa miền Bắc, phản ánh truyền thống riêng của từng cộng đồng.
Phân biệt Nam Tào Bắc Đẩu với các "sổ sinh tử" khác
Người đọc truyện và xem phim hay lẫn nhiều hình ảnh "sổ sinh tử". Bảng dưới giúp tách các lớp cho rõ:
| Hình ảnh | Thuộc cõi nào | Vai trò trong truyện kể |
|---|---|---|
| Nam Tào, Bắc Đẩu | Thiên đình, gốc từ thần sao | Ghi sổ sinh và sổ tử, có thể sửa sổ như trong giai thoại Triệu Nhan |
| Sổ sinh tử ở địa phủ | Cõi âm, do các vị vua cõi âm và phán quan giữ | Xét công tội người đã mất; trong Tây Du Ký, Tôn Ngộ Không xoá tên mình khỏi sổ này |
| Táo quân tâu việc | Thần bếp trong nhà, lên chầu trời | Báo cáo việc tốt việc xấu của gia đình, không giữ sổ sinh tử |
| Bà Mụ | Thần trong nhà gắn với sinh nở | Nặn hình hài, trông nom trẻ nhỏ theo quan niệm dân gian |
Phân biệt như vậy giúp tránh những nhầm lẫn khi kể chuyện hay viết bài. Ví dụ, gán việc Tôn Ngộ Không xoá sổ cho Nam Tào Bắc Đẩu là không đúng với nguyên tác, vì cảnh đó diễn ra ở địa phủ.
Vì sao người xưa gắn sao trời với tuổi thọ
Với cư dân nông nghiệp, bầu trời là cuốn lịch đáng tin nhất. Sao mọc, sao lặn, vị trí chòm sao đổi theo mùa báo cho người ta biết lúc gieo, lúc gặt. Khi trời đã là thước đo thời gian của năm, thì việc hình dung trời cũng giữ thước đo thời gian của đời người là một bước suy nghĩ rất tự nhiên.
Thêm vào đó, các chòm sao có vẻ vĩnh cửu: đời người qua đi, chòm Bắc Đẩu vẫn quay quanh cực bắc như thế. Sự bền vững ấy khiến người xưa hình dung đó là nơi lưu giữ "sổ sách" của nhân gian, không bao giờ mất.
Ý niệm có người ghi sổ sinh tử cũng mang chức năng đạo lý. Nếu tuổi thọ được ghi chép và có thể được xem xét lại, thì sống tử tế, biết ơn, có lòng thành như chàng Triệu Nhan được kể là điều đáng làm. Câu chuyện không dạy người ta mua chuộc thần linh, mà nhấn mạnh sự thành kính và lời dặn của người hiểu biết.
Ngày nay, người ta biết Bắc Đẩu là bảy ngôi sao ở những khoảng cách rất khác nhau so với Trái Đất, chỉ trùng hợp xếp thành hình cái gáo khi nhìn từ đây. Hiểu điều này không làm mất đi giá trị của câu chuyện, mà giúp bạn thấy người xưa đã dùng quan sát thật để dựng nên thế giới tưởng tượng phong phú đến thế nào.
Bắc Đẩu trong đời sống và lời ăn tiếng nói
Ngoài vai quan giữ sổ, chòm Bắc Đẩu còn rất gần với đời sống thực. Người đi biển, đi rừng xưa dùng Bắc Đẩu để tìm hướng: nối hai ngôi sao ở mép gáo rồi kéo dài ra khoảng năm lần khoảng cách giữa chúng sẽ gặp sao Bắc Cực, chỉ hướng bắc. Cách tìm hướng này đến nay vẫn được dạy trong các lớp kỹ năng dã ngoại.
Trong tiếng Việt có thành ngữ gốc Hán "Thái Sơn Bắc Đẩu", ghép núi Thái Sơn với chòm Bắc Đẩu để chỉ người được kính trọng bậc nhất trong một lĩnh vực, như một ngọn núi cao, một chòm sao ai cũng ngước nhìn. Người ta nói "bậc Thái Sơn Bắc Đẩu của làng thơ" để tôn vinh một nhà thơ lớn. Ở đây Bắc Đẩu không còn là vị quan giữ sổ tử, mà là biểu tượng của chuẩn mực và sự định hướng.
Hai lớp nghĩa ấy, sao chỉ đường và quan giữ sổ, cùng tồn tại trong một cái tên. Điều đó cho thấy người xưa nhìn bầu trời vừa bằng con mắt thực dụng của người cần biết hướng, biết mùa, vừa bằng con mắt tưởng tượng của người kể chuyện. Với người dạy văn hoá cho trẻ em, bắt đầu từ chòm sao thật rồi mới đến câu chuyện thường dễ đi vào lòng người nghe hơn là kể ngay chuyện sổ sinh tử.
Hiểu Nam Tào Bắc Đẩu cho đúng tinh thần văn hoá
Nam Tào và Bắc Đẩu là một phần của bức tranh thiên đình trong tâm thức dân gian, nên đọc và kể về hai vị như đọc một lớp văn hoá: hiểu vì sao người xưa nghĩ vậy, câu chuyện phản ánh điều gì về đời sống. Không có căn cứ nào để coi giai thoại về hai vị là lời hướng dẫn để kéo dài tuổi thọ.
Bạn có thể gặp những lời mời làm lễ "dâng sao", "nhờ thầy sửa sổ" với chi phí lớn. Những dịch vụ ấy không thuộc phạm vi bài này và bạn không cần bỏ tiền để hiểu hay kính trọng một hình tượng văn hoá. Sức khoẻ và tuổi thọ phụ thuộc vào lối sống và chăm sóc y tế; nếu lo lắng về sức khoẻ, người nên gặp là bác sĩ.
Với người làm nội dung, giáo viên, hướng dẫn viên, hai vị là chất liệu rất hay để giới thiệu về thiên văn cổ: từ chòm sao thật trên trời đến câu chuyện kể dưới đất. Một buổi tối ngắm sao cùng trẻ nhỏ, chỉ cho trẻ chòm Bắc Đẩu rồi kể chuyện chàng trai mời rượu hai ông đánh cờ, có lẽ là cách dạy văn hoá dễ nhớ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nam Tào giữ sổ sinh hay sổ tử?
Theo quan niệm phổ biến bắt nguồn từ Đạo giáo, Nam Tào, tức Nam Đẩu, giữ sổ sinh, còn Bắc Đẩu giữ sổ tử. Tuy vậy, trong lời kể dân gian Việt, hai vị thường được nhắc chung như một cặp giữ sổ sinh tử, và không phải bản kể nào cũng tách vai rõ ràng.
Nhìn chòm sao Bắc Đẩu ở Việt Nam có dễ không?
Ở miền Bắc và miền Trung, chòm Bắc Đẩu khá dễ thấy trên bầu trời phía bắc vào những đêm quang mây, rõ nhất khoảng mùa xuân và đầu mùa hè. Càng vào phía nam, chòm sao nằm thấp hơn gần đường chân trời, cần chỗ trống, ít đèn để quan sát.
Truyện Triệu Nhan có phải truyện cổ tích Việt Nam không?
Không. Truyện thường được dẫn từ Sưu thần ký, một tập truyện thần kỳ của Trung Hoa. Người Việt biết đến qua sách vở và lời kể, nên nó trở thành giai thoại quen thuộc khi nói về Nam Tào Bắc Đẩu, nhưng gốc không phải truyện dân gian Việt.
Vì sao chùa lại thờ Nam Tào Bắc Đẩu?
Đây là hiện tượng hoà trộn lâu đời giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam, rõ nhất ở các chùa miền Bắc. Hai vị thường đứng hầu bên Ngọc Hoàng ở hàng thấp hơn tượng Phật. Để hiểu ý nghĩa theo quan điểm nhà chùa, bạn nên hỏi chư tăng tại chùa.
Có cần làm lễ gì với Nam Tào Bắc Đẩu không?
Bài này không hướng dẫn nghi lễ. Việc thờ cúng tuỳ nếp của từng gia đình và từng nơi thờ. Bạn không cần chi tiền cho bất kỳ ai để hiểu hay tôn trọng hình tượng văn hoá này; với những lo lắng về sức khoẻ, hãy gặp bác sĩ.
Nam Tào Bắc Đẩu có liên quan gì tới Diêm Vương không?
Đó là hai lớp hình ảnh khác nhau. Nam Tào Bắc Đẩu thuộc thiên đình, gốc từ thần sao. Diêm Vương và các phán quan thuộc cõi âm, gắn với quan niệm xét công tội sau khi mất. Phim ảnh đôi khi trộn hai lớp này, nên khi đọc nguyên tác bạn sẽ thấy chúng tách bạch.