Chử Đồng Tử là một trong Tứ bất tử của người Việt: theo truyện, chàng là một người đánh cá nghèo đến mức không có khố mặc, tình cờ gặp công chúa Tiên Dung, con gái vua Hùng, trên bãi sông, nên vợ nên chồng, rồi học đạo và cùng cả thành quách bay lên trời trong một đêm. Chỗ thành cũ sụt xuống thành đầm, gọi là Nhất Dạ Trạch, nghĩa là đầm một đêm.
Truyện được chép trong Lĩnh Nam chích quái và vẫn được kể ở các làng ven sông Hồng, nhất là vùng Khoái Châu, Văn Giang của tỉnh Hưng Yên. Bài dưới đây đi theo mạch truyện từ đầu đến cuối, kèm những chỗ các bản kể khác nhau, và đoạn nối dài thú vị về Triệu Quang Phục ở đầm Dạ Trạch.
Cảnh nghèo và chiếc khố duy nhất
Truyện mở đầu bằng một cảnh nghèo hiếm có trong văn học dân gian. Ở làng Chử Xá ven sông có hai cha con nhà họ Chử, người cha thường được ghi tên là Chử Cù Vân. Nhà nghèo đến mức hai cha con chỉ có chung một chiếc khố; ai ra ngoài thì người ấy mặc.
Khi người cha sắp mất, ông dặn con cứ giữ lấy chiếc khố mà dùng, chôn cha không cần mặc gì. Nhưng người con không nỡ, đem khố liệm cho cha, còn mình thì không có gì che thân. Từ đó chàng ngày ngày đứng dưới nước câu cá, bắt cá; thấy thuyền ai đi qua thì lặn xuống hoặc lánh đi, đổi cá lấy cái ăn.
Cũng nên để ý cách truyện miêu tả nghề nghiệp của chàng. Chử Đồng Tử không cày ruộng như phần lớn nhân vật nông dân trong truyện cổ, mà sống nhờ sông: đứng dưới nước câu cá, mò tôm, đổi cá lấy gạo với thuyền buôn. Đó là hình ảnh của cư dân bãi sông Hồng, những người sống trên đất bồi, quen với nước lên nước xuống. Cả cuộc đời chàng về sau cũng gắn với sông: gặp vợ trên bãi sông, đi buôn bằng thuyền, và cuối cùng để lại một cái đầm.
Chi tiết chiếc khố được người đọc nhiều thế hệ nhắc đến như hình ảnh của lòng hiếu thảo đặt trên cả cái nghèo. Nó cũng giải thích vì sao chàng phải vùi mình vào cát ở đoạn sau, và làm cho cuộc gặp gỡ với công chúa trở nên kỳ lạ đến vậy.
Gặp Tiên Dung trên bãi Tự Nhiên
Theo sách cổ, vua Hùng thứ ba có người con gái là Tiên Dung, xinh đẹp, không muốn lấy chồng, chỉ thích đi thuyền ngao du sông nước. Một hôm thuyền của công chúa ghé vào một bãi cát ven sông. Chử Đồng Tử thấy đoàn thuyền lớn thì hoảng, không có chỗ trốn, bèn vùi mình xuống cát.
Công chúa sai quây màn trên bãi để tắm, đúng ngay chỗ chàng nằm. Nước dội làm trôi lớp cát, lộ ra một chàng trai. Tiên Dung cho rằng đây là duyên trời định, không thể cưỡng lại, bèn mời chàng tắm rửa, cho áo mặc, rồi hai người kết duyên ngay trên bãi. Bãi cát ấy về sau được gọi là bãi Tự Nhiên, gắn với chuyện cuộc hôn nhân đến một cách tự nhiên.
Vua Hùng nghe chuyện con gái tự ý lấy một người đánh cá không cha không mẹ thì giận, không cho về cung. Tiên Dung cũng không dám về, ở lại cùng chồng, mở chợ, làm nghề buôn bán. Đây là chi tiết đặc biệt: một nàng công chúa dám tự chọn chồng và tự lo sinh kế, trong một truyện được chép lại từ hàng trăm năm trước.
Đi buôn, gặp nhà sư Phật Quang và học đạo
Truyện kể rằng việc buôn bán của hai vợ chồng phát đạt, chợ búa đông đúc, thuyền buôn nước ngoài cũng tìm đến. Có lần Chử Đồng Tử theo thuyền buôn ra biển, ghé vào một ngọn núi gọi là Quỳnh Viên. Ở đó có một nhà sư tên Phật Quang dạy đạo. Chàng ở lại học, rồi được nhà sư tặng một cây gậy và một chiếc nón, dặn đó là vật có phép.
Trở về, chàng đem những điều đã học giảng lại cho vợ. Tiên Dung cũng bỏ việc buôn bán, cùng chồng đi tìm thầy học đạo. Một đêm, trên đường đi, trời tối không có chỗ nghỉ, hai người cắm gậy, úp nón lên trên làm chỗ trú. Đến nửa đêm, nơi ấy hiện ra thành quách, cung điện, kho tàng, có cả quân lính, người hầu.
Chỗ này cho thấy truyện chứa cả yếu tố Phật giáo lẫn yếu tố đạo Tiên: thầy là một nhà sư, nhưng vật được trao là gậy và nón có phép, đoạn sau lại là bay lên trời. Sự trộn lẫn ấy là đặc trưng của tín ngưỡng dân gian Việt. Muốn hiểu phần Phật giáo trong truyện theo giáo lý, bạn nên hỏi chư tăng; bài này chỉ kể truyện như văn hoá dân gian.
Thành quách một đêm và đầm Nhất Dạ Trạch
Thành quách mọc lên giữa đêm khiến dân quanh vùng kéo đến quy phục. Tin đồn đến tai vua Hùng, vua cho rằng con gái và con rể làm phản, bèn sai quân đến đánh. Quân vua đóng ở bờ sông bên kia, định sáng hôm sau mới sang. Tiên Dung nói không dám chống lại cha, để mặc trời định.
Nửa đêm hôm ấy, gió to nổi lên, cả thành quách, cung điện, người và vật cùng Chử Đồng Tử, Tiên Dung bay lên trời. Sáng ra chỗ đất cũ sụt xuống thành một cái đầm lớn. Dân gian gọi đầm ấy là Nhất Dạ Trạch, tức đầm một đêm, và gọi bãi bên cạnh là bãi Tự Nhiên.
Đoạn kết này đặt Chử Đồng Tử vào hàng bất tử. Ngài không chết, không bị vua trị tội, mà cùng vợ rời khỏi thế giới con người một cách trọn vẹn. Cách kết cũng giải quyết êm thấm xung đột giữa cha và con: không ai phải cầm vũ khí chống lại ai. Nhiều người đọc thấy ở đây một lời gửi gắm về sự hoà giải trong gia đình.
Hình ảnh đầm lầy mênh mông xuất hiện sau một đêm cũng có thể được đọc như lời giải thích dân gian cho cảnh quan vùng bãi sông Hồng: những đầm, những bãi bồi thay đổi theo dòng nước, có khi chỉ sau một mùa lũ. Người xưa nhìn cái đầm trước mặt và kể một câu chuyện để nói vì sao nó ở đó.
Đoạn nối dài: chiếc vuốt rồng trao cho Triệu Quang Phục
Truyện Nhất Dạ Trạch trong Lĩnh Nam chích quái không dừng ở việc hai vợ chồng bay lên trời. Sách kể tiếp rằng nhiều thế kỷ sau, vào thế kỷ 6, Triệu Quang Phục, tướng của Lý Nam Đế, đem quân vào đầm Dạ Trạch để chống quân nhà Lương. Đầm lầy rộng, lau sậy um tùm, rất hợp để đánh lâu dài.
Theo sách, Triệu Quang Phục lập đàn cầu đảo trong đầm, và Chử Đồng Tử cưỡi rồng hiện xuống, trao cho ông một chiếc vuốt rồng, dặn gắn lên mũ đâu mâu để đánh giặc. Từ đó quân Triệu Quang Phục đánh đâu thắng đó, đuổi được quân Lương. Ông xưng là Triệu Việt Vương.
Ở đây cần phân biệt rõ hai lớp. Việc Triệu Quang Phục đóng quân ở đầm Dạ Trạch chống quân Lương được sử cũ ghi chép. Còn chi tiết Chử Đồng Tử hiện về trao vuốt rồng là phần truyền thuyết nối vào. Sự ghép nối này cho thấy người xưa muốn gắn vị thánh của vùng đầm với một chiến thắng có thật, để nâng tầm vị thánh ấy lên thành thần hộ quốc.
Những chỗ các bản kể khác nhau
Về người thầy. Lĩnh Nam chích quái ghi người thầy là nhà sư Phật Quang ở núi Quỳnh Viên. Một số bản kể dân gian và thần tích về sau gọi người thầy là một vị đạo sĩ, hoặc không nêu tên. Sự khác biệt này phản ánh việc truyện được các mạch tín ngưỡng khác nhau kể lại theo cách của mình.
Về vật có phép. Bản phổ biến nói một cây gậy và một chiếc nón. Có bản chỉ nhắc cây gậy, có bản nói thầy truyền phép chứ không trao vật. Chi tiết cắm gậy úp nón để trú qua đêm thì xuất hiện ở hầu hết các bản quen thuộc.
Về quê của Chử Đồng Tử. Làng Chử Xá được nhắc nhiều nhất, nhưng nhiều làng ven sông Hồng ở cả hai bờ đều có truyện riêng cho rằng ngài từng sống hoặc dừng chân ở đó. Địa danh cụ thể vì thế nên ghi kèm cụm từ "theo truyện kể ở…".
Về những người được thờ cùng. Ngoài Tiên Dung, thần tích nhiều nơi kể thêm về một người vợ thứ hai và các nhân vật phụ khác. Những chi tiết này không có trong bản sách cổ quen thuộc mà đến từ lời kể và văn bản của từng làng; khi viết nên ghi rõ nguồn.
Chử Đồng Tử được thờ ở đâu và mang những tên nào
Vùng thờ Chử Đồng Tử tập trung ở hai bên sông Hồng thuộc Hưng Yên và một phần Hà Nội. Dưới đây là những điều được nhắc nhiều nhất.
- Đền Đa Hoà ở Khoái Châu, Hưng Yên: gắn với nơi truyện kể là thành quách của hai vợ chồng, được coi là một trong những nơi thờ chính.
- Đền Dạ Trạch cũng ở Khoái Châu, Hưng Yên: gắn với đầm một đêm và đoạn truyện về Triệu Quang Phục.
- Làng Chử Xá và các làng ven sông: nhiều làng nhận là quê của ngài hoặc nơi ngài từng qua, đều có đình, đền thờ.
- Tên gọi: dân gian gọi là Chử Đồng Tử, ông Chử; giới thờ phụng theo mạch đạo Tiên dân gian tôn ngài là Chử Đạo Tổ, tức vị tổ của đạo.
- Người được thờ cùng: công chúa Tiên Dung luôn được thờ cạnh ngài; nhiều nơi còn thờ thêm một người vợ thứ hai theo thần tích địa phương.
Chuyện đền Chử Đồng Tử như một điểm đến, hay những lời cầu ở đó, thuộc về các trang chuyên về hành hương. Bài này chỉ giới thiệu vị thánh và nơi thờ chính như một phần của tín ngưỡng.
Câu hỏi thường gặp
Chử Đồng Tử sống vào thời nào?
Theo truyện trong Lĩnh Nam chích quái, Chử Đồng Tử sống vào đời Hùng Vương thứ ba. Đây là niên đại của truyền thuyết, không phải niên đại lịch sử. Không có sử liệu xác nhận Chử Đồng Tử là người có thật.
Tiên Dung là con vua Hùng thứ mấy?
Lĩnh Nam chích quái ghi Tiên Dung là con gái vua Hùng thứ ba. Một số bản kể và ngọc phả về sau có thể ghi khác. Khi viết, nên nói rõ mình dựa theo bản nào, vì các con số đời vua Hùng là quy ước của truyền thuyết.
Nhất Dạ Trạch nghĩa là gì?
Nhất Dạ Trạch là chữ Hán, nghĩa là đầm một đêm. Tên gọi xuất phát từ truyện thành quách của Chử Đồng Tử và Tiên Dung bay lên trời trong một đêm, chỗ đất cũ sụt xuống thành đầm. Đầm Dạ Trạch thuộc vùng Khoái Châu, Hưng Yên ngày nay.
Bãi Tự Nhiên ở đâu?
Bãi Tự Nhiên là bãi sông Hồng nơi truyện kể Chử Đồng Tử và Tiên Dung gặp nhau. Dân gian gắn bãi này với vùng ven sông thuộc Hưng Yên và một phần Hà Nội ngày nay. Vị trí cụ thể có thể khác nhau tuỳ cách giải thích của từng làng.
Vì sao Chử Đồng Tử được gọi là Chử Đạo Tổ?
Vì truyện kể ngài học đạo, có phép biến hoá và bay lên trời, nên những người theo mạch đạo Tiên trong tín ngưỡng dân gian Việt tôn ngài là vị tổ của đạo. Cách gọi này phản ánh sự tôn kính trong một mạch thờ phụng, không phải chức danh của một tôn giáo chính thức.
Triệu Quang Phục có thật không?
Có. Triệu Quang Phục là nhân vật lịch sử thế kỷ 6, tướng của Lý Nam Đế, đã dùng đầm Dạ Trạch làm căn cứ chống quân Lương. Chi tiết Chử Đồng Tử hiện về trao vuốt rồng cho ông là phần truyền thuyết được nối thêm.