Ngọc Hoàng, tên đầy đủ là Ngọc Hoàng Thượng đế, là vị vua đứng đầu thiên đình trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, mượn tên và hình tượng từ vị thần tối cao của Đạo giáo Trung Hoa. Nhưng khi đi vào truyện cổ tích Việt, Ngọc Hoàng mang một tính cách khá khác: ông là vua trời có quyền làm mưa, phong chức, xử kiện, nhưng cũng có lúc nóng nảy, bị lừa, phải nhượng bộ một con cóc.
Bài này trả lời ba câu hỏi người đọc hay gặp: Ngọc Hoàng có nguồn gốc từ đâu, Ngọc Hoàng trong truyện kể Việt được khắc hoạ thế nào, và vì sao lại có khoảng cách giữa hình ảnh ấy với Ngọc Hoàng trong nghi lễ Đạo giáo. Phần về Đạo giáo chỉ ở mức kiến thức phổ thông; để hiểu sâu, bạn nên tìm tài liệu chuyên ngành và người thực hành đạo.
Nguồn gốc tên gọi Ngọc Hoàng
Chữ "Ngọc Hoàng" nghĩa là vị vua bằng ngọc, ngọc ở đây chỉ sự quý giá, trong sạch, tối thượng. "Thượng đế" là vị vua ở trên. Tên gọi này có nguồn từ Đạo giáo Trung Hoa, nơi Ngọc Hoàng được tôn làm vị đứng đầu các thần trên trời và dưới đất. Theo các nhà nghiên cứu tôn giáo Trung Hoa, việc tôn xưng Ngọc Hoàng ở vị trí tối cao trở nên rõ rệt từ khoảng thời Tống, khi triều đình ban các tôn hiệu chính thức; trước đó, quan niệm về một vị thần trời tối cao đã có từ rất lâu dưới nhiều tên gọi khác.
Tên Ngọc Hoàng đi vào Việt Nam qua nhiều đường: sách vở chữ Hán, các đạo sĩ, sân khấu, và đặc biệt là cộng đồng người Hoa sinh sống ở Việt Nam. Khi vào đời sống người Việt, tên gọi được giữ, nhưng nội dung được người kể chuyện nhào nặn lại cho hợp với cách nghĩ của làng xã.
Cũng nên lưu ý rằng trước khi có tên Ngọc Hoàng, người Việt đã có niềm tin vào trời như một sức mạnh tối cao. Vì vậy trong lời nói, "Ngọc Hoàng" và "ông Trời" thường bị dùng lẫn. Có thể hiểu Ngọc Hoàng là cái tên và gương mặt mà dân gian khoác lên cho niềm tin cũ về trời.
Ngọc Hoàng xuất hiện trong những truyện cổ tích nào
Ngọc Hoàng hiếm khi là nhân vật chính, nhưng xuất hiện như người ra quyết định trong nhiều truyện quen thuộc. Mỗi truyện có nhiều dị bản; dưới đây là cốt chung hay gặp:
- Cóc kiện trời: hạn hán kéo dài, con cóc dẫn cua, gấu, cọp, ong, cáo lên thiên đình đánh trống. Ngọc Hoàng lần lượt sai quân ra dẹp nhưng đều thua, cuối cùng phải mời cóc vào và cho mưa. Ngọc Hoàng ở đây là một ông vua phải nhượng bộ.
- Sự tích con trâu: trâu vốn ở trên trời, được Ngọc Hoàng sai xuống dặn người ăn uống điều độ, nhưng truyền nhầm lời nên bị phạt ở lại trần gian kéo cày giúp người. Ngọc Hoàng ở đây là vị vua giữ trật tự và xử phạt.
- Táo quân: sau câu chuyện ba người cùng chết trong bếp lửa, Ngọc Hoàng cảm động phong họ làm thần bếp, mỗi năm lên tâu việc dưới trần. Ngọc Hoàng ở đây là người ban ân, phong chức.
- Ngưu Lang Chức Nữ: Chức Nữ là người nhà trời, kết duyên với chàng chăn trâu, rồi bị phạt ở hai bờ sông Ngân, mỗi năm chỉ gặp một lần. Ngọc Hoàng ở đây là người cha, người chủ nhà nghiêm khắc.
- Những truyện tiên giáng trần: các nàng tiên bị đày xuống trần vì lỗi nhỏ, hoặc xuống trần chơi rồi phải về. Ngọc Hoàng ở đây là người giữ luật của cõi trời.
Đặt các truyện cạnh nhau, bạn sẽ thấy Ngọc Hoàng hiện ra như một nhà vua với đủ vai: người ban thưởng, người trừng phạt, người phải nghe dân kiện. Chính sự đa dạng này làm cho nhân vật trở nên sống động.
So sánh Ngọc Hoàng trong truyện Việt và trong Đạo giáo
Bảng dưới không nhằm đánh giá bên nào hay hơn, chỉ giúp người đọc nhận ra hai hình ảnh cùng tên nhưng sinh ra cho hai mục đích khác nhau.
| Điểm so sánh | Trong Đạo giáo | Trong truyện kể dân gian Việt |
|---|---|---|
| Vị trí | Thần tối cao điều hành tam giới, được tôn thờ trong nghi lễ | Vua trời, đứng đầu một triều đình na ná triều đình dưới đất |
| Tính cách | Uy nghiêm, xa cách, hiếm khi được kể với chi tiết đời thường | Có hỉ nộ, có lúc nóng giận, có lúc bị qua mặt |
| Nguồn kể | Kinh điển, sách nghi lễ, văn bản của đạo | Lời kể miệng, truyện cổ tích, ca dao, sân khấu |
| Quan hệ với người thường | Qua trung gian nghi lễ, người tu hành | Trực tiếp: con vật, người nghèo có thể lên tận cửa |
| Thái độ người kể | Tôn kính | Tôn trọng nhưng thoải mái, có khi hài hước |
Khoảng cách này không có gì lạ. Ở nhiều nền văn hoá, một vị thần được thờ trong nghi lễ trang nghiêm vẫn có thể là nhân vật hài trong truyện kể dân gian. Hai lớp đó cùng tồn tại mà không triệt tiêu nhau.
Ngọc Hoàng trong chùa và trong điện thờ
Người đi lễ chùa ở miền Bắc đôi khi bất ngờ khi thấy tượng Ngọc Hoàng đặt ngay trên điện Phật. Ở nhiều ngôi chùa, bộ tượng gồm Ngọc Hoàng ngồi giữa, hai bên là Nam Tào và Bắc Đẩu, đặt ở hàng thấp hơn các lớp tượng Phật. Cách bài trí này phản ánh quá trình hoà trộn lâu đời giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam. Muốn hiểu ý nghĩa của bộ tượng theo quan điểm nhà chùa, cách tốt nhất là hỏi chư tăng tại chính ngôi chùa đó.
Ở Thành phố Hồ Chí Minh, chùa Ngọc Hoàng (còn gọi Phước Hải tự) là một ngôi miếu do cộng đồng người Hoa dựng từ đầu thế kỷ XX, thờ Ngọc Hoàng cùng nhiều vị thần khác. Nơi này nổi tiếng với nhiều tượng gỗ, tượng đất nung và hiện là điểm đến của cả người Việt lẫn khách nước ngoài.
Trong nhiều điện thờ Mẫu ở miền Bắc, Ngọc Hoàng được đặt ở vị trí cao, cho thấy quan niệm các Thánh Mẫu và hàng thần trong điện đều nằm trong một trật tự chung do thiên đình đứng đầu. Ở đây Ngọc Hoàng chủ yếu mang ý nghĩa biểu tượng của trật tự vũ trụ hơn là một nhân vật có truyện kể riêng.
Bài này chỉ nêu những nơi thờ tiêu biểu để giúp bạn hiểu mình đang đứng trước vị nào. Các nghi thức đi lễ, sắm lễ thì tuỳ nếp của từng nơi.
Vì sao Ngọc Hoàng của người Việt lại gần gũi như vậy
Truyện cổ tích là tiếng nói của người lao động. Người kể chuyện là nông dân, thợ thủ công, người chăn trâu. Họ kể về trời từ chỗ đứng của mình, nên Ngọc Hoàng mang dáng dấp một ông quan lớn mà người làng từng nghe nói, quyền thế nhưng không thần bí.
Sự hài hước là một cách tự vệ. Không thể chống lại hạn hán, lũ lụt, nhưng có thể kể chuyện con cóc thắng kiện trời. Tiếng cười giúp người ta chịu đựng và nuôi hy vọng. Đây là chức năng xã hội của truyện kể, không phải sự bất kính.
Mô hình làng xã thích "lý lẽ" hơn "phép màu". Trong Cóc kiện trời, cóc thắng không nhờ phép thuật mà nhờ đoàn kết và có lý. Ngọc Hoàng nhượng bộ vì cóc đúng. Truyện đề cao lẽ phải, và người đứng đầu trời cũng phải theo lẽ phải.
Ngọc Hoàng là cái khung, không phải trung tâm. Phần lớn truyện xoay quanh nhân vật dưới đất. Ngọc Hoàng chỉ là người ra quyết định cuối cùng, nên người kể có thể tự do thêm bớt tính cách cho ông mà không làm hỏng câu chuyện.
Những hiểu lầm thường gặp về Ngọc Hoàng
Hiểu lầm đầu tiên là coi Ngọc Hoàng như một vị thần "của người Việt" có từ thời dựng nước. Thực tế, tên gọi và hình tượng Ngọc Hoàng vào Việt Nam qua giao lưu với Trung Hoa; cái mà người Việt có từ sớm là niềm tin vào trời nói chung. Việc phân biệt này không làm giảm giá trị văn hoá của hình tượng, chỉ giúp hiểu đúng nguồn gốc.
Hiểu lầm thứ hai là đồng nhất Ngọc Hoàng với Thượng Đế trong Kitô giáo vì chữ "Thượng đế" giống nhau. Đây là hai khái niệm thuộc hai truyền thống khác nhau; người Việt dùng chung một từ Hán Việt để dịch, nhưng nội dung thần học khác hẳn. Khi viết hay nói, nên ghi rõ đang nói đến truyền thống nào.
Hiểu lầm thứ ba là lấy hình ảnh Ngọc Hoàng trong phim truyền hình nước ngoài, nhất là các phim chuyển thể Tây Du Ký, làm hình mẫu chuẩn. Ngọc Hoàng trong các phim đó phục vụ cho cốt truyện của tiểu thuyết Trung Hoa, không phải Ngọc Hoàng trong truyện cổ tích Việt. Nếu bạn làm truyện tranh, phim hoạt hình hay sách thiếu nhi về văn hoá Việt, nên lấy chất liệu từ chính truyện kể Việt.
Hiểu lầm cuối cùng là cho rằng có một "ngày vía Ngọc Hoàng" thống nhất ở mọi nơi. Một số cộng đồng, nhất là người Hoa, có ngày lễ riêng theo âm lịch, nhưng không phải nơi nào ở Việt Nam cũng giữ. Muốn biết, bạn hỏi tại nơi thờ cụ thể.
Đọc một truyện có Ngọc Hoàng theo cách của người nghiên cứu văn hoá
Nếu bạn là giáo viên, hướng dẫn viên hay người viết nội dung, có thể đi qua một truyện có Ngọc Hoàng theo các bước sau để rút ra được nhiều điều hơn là cốt truyện:
- Xác định nguồn. Truyện lấy từ tuyển tập nào, người sưu tầm là ai, ghi ở vùng nào. Cùng một truyện Cóc kiện trời, bản ghi ở đồng bằng Bắc Bộ và bản kể ở Nam Bộ có thể khác nhau về các con vật đi theo cóc.
- Tìm hiện tượng được giải thích. Hầu hết truyện có Ngọc Hoàng đều giải thích một điều có thật: mưa, nghề cày, thần bếp, mưa ngâu. Gọi tên được hiện tượng ấy là hiểu vì sao truyện ra đời.
- Xem Ngọc Hoàng đóng vai gì. Người ban ân, người trừng phạt hay người phải nhượng bộ. Vai này cho biết thái độ của người kể với quyền lực.
- So với bản Trung Hoa nếu có. Một số truyện như Ngưu Lang Chức Nữ có gốc Trung Hoa rõ ràng; xem người Việt giữ gì, đổi gì, ví dụ thêm chi tiết mưa ngâu gắn với mùa mưa tháng Bảy âm lịch ở miền Bắc.
- Ghi chú dị bản khi kể lại. Viết "có bản kể" ở những chỗ khác nhau, tránh trình bày một phiên bản như chuẩn duy nhất.
Cách đọc này giúp bài giảng, bài viết hay lời thuyết minh tại di tích vừa hấp dẫn vừa chính xác, và tôn trọng sự phong phú của kho truyện dân gian.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc Hoàng có vợ con không?
Trong truyện kể dân gian, Ngọc Hoàng đôi khi được nhắc như cha hoặc ông của các nàng tiên, ví dụ có bản kể Chức Nữ là con hoặc cháu của Ngọc Hoàng. Các bản kể không thống nhất, và dân gian Việt không có một "gia phả" thiên đình cố định như trong một số sách Trung Hoa.
Vì sao trong chùa lại có tượng Ngọc Hoàng?
Đây là kết quả của quá trình hoà trộn lâu đời giữa Phật giáo với tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam, đặc biệt rõ ở miền Bắc. Tượng Ngọc Hoàng thường đặt thấp hơn các lớp tượng Phật. Để hiểu ý nghĩa theo quan điểm nhà chùa, bạn nên hỏi chư tăng tại ngôi chùa đó.
Ngọc Hoàng và Ông Trời khác nhau thế nào?
Ông Trời thường là cách nói chung, trừu tượng, chỉ trời như số phận hay lẽ công bằng, xuất hiện nhiều trong ca dao tục ngữ. Ngọc Hoàng là hình ảnh cụ thể hơn: một ông vua có ngai, có triều đình, có quan lại, xuất hiện trong truyện cổ tích và nơi thờ tự.
Ngọc Hoàng trong Tây Du Ký có phải Ngọc Hoàng của người Việt không?
Cùng tên nhưng khác bối cảnh. Ngọc Hoàng trong Tây Du Ký là nhân vật của một tiểu thuyết Trung Hoa thời Minh. Người Việt biết đến hình ảnh này chủ yếu qua sách dịch và phim truyền hình, còn Ngọc Hoàng trong truyện cổ tích Việt có tính cách và vai trò riêng.
Chùa Ngọc Hoàng ở Thành phố Hồ Chí Minh có phải chùa Phật giáo không?
Tên gọi là chùa nhưng về nguồn gốc, đây là một ngôi miếu do người Hoa dựng, thờ Ngọc Hoàng cùng nhiều vị thần của tín ngưỡng dân gian và Đạo giáo. Nơi này hiện được nhiều người Việt đến tham quan và lễ bái, mang tính chất giao thoa tín ngưỡng.
Kể chuyện Ngọc Hoàng cho trẻ em thế nào cho đúng?
Bạn có thể giới thiệu Ngọc Hoàng như nhân vật vua trời trong truyện cổ tích, giống cách giới thiệu ông vua trong các truyện khác. Nên chọn truyện có thông điệp rõ, như Cóc kiện trời về lòng dũng cảm và đoàn kết, và nói với trẻ rằng mỗi vùng kể một khác.