"Mụ dạy" là cách ông bà người Việt giải thích những cử chỉ của trẻ sơ sinh lúc ngủ: cười mỉm, mếu máo, nhăn mặt, cựa mình, như thể có ai đang dạy bé. Theo quan niệm dân gian, người dạy ấy là các Bà Mụ, những nữ thần lo việc sinh nở và chăm trẻ nhỏ trong những tháng đầu đời. Câu nói "con được mụ dạy cười đấy" vì vậy mang ý trìu mến, thường được nói khi cả nhà quây quanh đứa bé đang ngủ.
Bài này không kể lại thân thế mười hai Bà Mụ hay hướng dẫn lễ cúng đầy tháng. Trọng tâm là lớp tín ngưỡng sống trong lời nói và nếp nuôi con: "mụ dạy", "mụ trêu", "vết bớt mụ đánh dấu", chữ "mụ" trong tiếng Việt có nghĩa gì, và những hiện tượng ấy được y học hôm nay giải thích ra sao. Đặt hai cách nhìn cạnh nhau giúp cha mẹ trẻ vừa giữ được nét đẹp của lời ông bà, vừa biết khi nào cần đưa con đi khám.
“Mụ dạy”, “mụ trêu”: những câu nói quanh giấc ngủ của trẻ
Trong những tuần đầu sau sinh, trẻ ngủ rất nhiều, và trong giấc ngủ ấy khuôn mặt bé thay đổi liên tục. Có lúc khoé miệng nhếch lên như đang cười, có lúc mếu máo như sắp khóc, có lúc nhíu mày, chép miệng, rồi lại yên. Ông bà nhìn những biểu cảm ấy và nói bé đang "được mụ dạy": Bà Mụ dạy bé cười, dạy bé mếu, dạy bé bú, như dạy một đứa trẻ tập làm người.
Cũng có cách nói "mụ trêu" khi bé đang ngủ bỗng giật mình, khóc ré lên rồi lại thiếp đi. Theo cách hiểu dân gian, các Bà Mụ vừa dạy vừa đùa với bé, nên bé có lúc cười, có lúc giật mình. Nhiều nơi còn tin rằng mười hai Bà Mụ mỗi bà phụ trách một việc, nên mỗi giai đoạn bé học được một kỹ năng mới là nhờ một bà.
Những câu nói này không mang màu sợ hãi. Chúng biến những cử chỉ khó hiểu của trẻ sơ sinh thành câu chuyện ấm áp, giúp người mẹ mới sinh, vốn còn lo lắng và mệt mỏi, cảm thấy con mình đang được che chở. Đó là một chức năng quan trọng của tín ngưỡng trong gia đình: đem lại sự an tâm trong một giai đoạn nhiều bỡ ngỡ.
Chữ “mụ” trong tiếng Việt: từ bà đỡ đến nữ thần
Chữ "mụ" trong tiếng Việt có nhiều nghĩa gần nhau. Nó chỉ người đàn bà đã có tuổi, như trong "bà mụ", "mụ già". Nó cũng chỉ người đỡ đẻ: thời trước khi có nhà hộ sinh, mỗi làng thường có vài bà đỡ, gọi là "bà mụ" hay "mụ vườn", chuyên giúp sản phụ sinh con tại nhà. Đây là một nghề cần kinh nghiệm và được làng quý trọng.
Từ nghĩa người đỡ đẻ, chữ "mụ" được dùng cho các nữ thần lo việc sinh nở. Có thể hình dung một sự song song thú vị: ngoài đời, bà mụ đỡ đứa bé ra đời; trong tín ngưỡng, các Bà Mụ nặn hình hài và dạy đứa bé những kỹ năng đầu tiên. Người phụ nữ có kinh nghiệm và vị nữ thần cùng mang một tên gọi, cùng lo một việc.
Một số nhà nghiên cứu văn hoá cho rằng tín ngưỡng Bà Mụ ở Việt Nam là chỗ gặp nhau giữa nếp dân gian bản địa và tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa, nơi cũng có các vị nữ thần sinh nở được thờ trong hội quán. Dù gốc gác thế nào, chữ "mụ" thuần Việt đã làm cho các vị nữ thần này trở nên rất gần gũi, như những bà đỡ quen thuộc trong làng chứ không phải các vị thần xa lạ.
Nhìn bằng y học: vì sao trẻ cười, mếu và giật mình khi ngủ
Y học hiện đại giải thích các biểu cảm của trẻ sơ sinh lúc ngủ bằng sự phát triển của hệ thần kinh. Trẻ sơ sinh có tỉ lệ giấc ngủ động, tương ứng với giấc ngủ có cử động mắt nhanh ở người lớn, cao hơn nhiều so với người lớn. Trong giai đoạn ngủ này, cơ mặt có thể co tự phát, tạo ra những nụ cười, cái nhăn mày, cái mếu môi mà không phải phản ứng với điều gì bên ngoài. Các nhà nghiên cứu gọi đó là nụ cười tự phát hay nụ cười phản xạ.
Nụ cười "xã hội", tức bé nhìn mặt người và cười đáp lại, thường xuất hiện muộn hơn, khoảng vài tuần tuổi, phổ biến quanh tháng thứ hai. Đây là một mốc phát triển mà bác sĩ nhi khoa hay hỏi khi khám định kỳ. Còn hiện tượng giật mình, vung tay khi có tiếng động hoặc khi thay đổi tư thế đột ngột thường liên quan tới phản xạ Moro, một phản xạ bình thường của trẻ sơ sinh và mờ dần trong những tháng đầu.
Hai cách giải thích không nhất thiết đối đầu nhau. Ông bà nói "mụ dạy" để diễn tả một điều có thật: trẻ đang học, đang phát triển từng ngày. Y học mô tả chính quá trình đó bằng ngôn ngữ của não bộ và phản xạ. Người mẹ có thể vừa cười khi nghe bà nói "con được mụ dạy", vừa theo dõi các mốc phát triển theo hướng dẫn của bác sĩ.
Câu nói dân gian và cách hiểu hôm nay
Bảng dưới đặt những câu nói quen thuộc quanh trẻ sơ sinh cạnh cách giải thích phổ biến của y học. Phần y học chỉ ở mức kiến thức chung, không thay cho lời khám của bác sĩ.
| Câu nói dân gian | Ý trong tín ngưỡng | Cách giải thích phổ biến hôm nay | Khi nào nên hỏi bác sĩ |
|---|---|---|---|
| Bé cười khi ngủ là “mụ dạy cười” | Bà Mụ dạy bé biểu cảm | Nụ cười tự phát trong giấc ngủ động | Khi bé lớn mà vẫn chưa cười đáp lại người thân |
| Bé giật mình là “mụ trêu” | Bà Mụ đùa với bé | Phản xạ Moro, giật mình khi có tiếng động | Khi cử động giật kéo dài, lặp lại, kèm sốt hoặc bỏ bú |
| Vết bớt là “mụ đánh dấu” | Bà Mụ đánh dấu để nhận ra bé | Có nhiều loại bớt; bớt xanh ở lưng, mông rất thường gặp ở trẻ châu Á | Khi bớt lớn nhanh, đổi màu, nổi gồ hoặc ở vùng mặt |
| Bé lẫy, bò sớm là “mụ dạy giỏi” | Bà Mụ dạy đúng việc | Các mốc vận động có khoảng thời gian dao động khá rộng | Khi bé chậm nhiều so với mốc mà bác sĩ hướng dẫn |
Bảng không nhằm "bác bỏ" niềm tin của ông bà. Mục đích là để những câu nói đẹp ấy không trở thành lý do bỏ qua dấu hiệu cần chú ý. Ở mọi tình huống bé có biểu hiện bất thường, việc đưa bé tới cơ sở y tế luôn đi trước mọi cách giải thích khác.
Vết bớt “mụ đánh dấu”: niềm tin và hiểu biết
Nhiều trẻ sinh ra có một mảng màu xanh xám ở lưng, mông hoặc chân. Ông bà thường nói đó là dấu Bà Mụ đánh vào để nhận ra đứa trẻ, hoặc vết Bà Mụ phát vào mông cho bé chịu ra đời. Câu chuyện này dễ thương và giúp cha mẹ trẻ bớt lo khi lần đầu thấy vết lạ trên da con.
Theo y học, loại vết xanh xám ấy thường là bớt xanh bẩm sinh, gặp rất phổ biến ở trẻ có gốc châu Á, và phần lớn mờ dần trong những năm đầu đời. Nó không phải vết bầm do va chạm. Tuy vậy, không phải mọi vết trên da trẻ đều là loại bớt lành tính này. Có những loại bớt mạch máu, bớt sắc tố cần được bác sĩ theo dõi, nhất là khi chúng lớn nhanh, đổi màu, nổi gồ hoặc nằm ở vùng mặt, mắt.
Vì thế, cách ứng xử hợp lý là để câu chuyện "mụ đánh dấu" làm phần ấm áp, còn việc nhận định vết bớt là việc của bác sĩ trong các lần khám định kỳ. Khi cha mẹ băn khoăn, chỉ cần chụp ảnh vết bớt theo thời gian và mang theo khi đi khám để bác sĩ so sánh.
Đầy tháng, thôi nôi và ý nghĩa “tạ mụ”
Trong nếp nhà Việt, lễ đầy tháng và lễ thôi nôi thường gắn với việc tạ ơn các Bà Mụ đã nặn hình, dạy dỗ bé trong thời gian đầu. Dù chi tiết lễ vật mỗi vùng một khác và thuộc về chuyện cúng lễ, ý nghĩa chung của các dịp này là đánh dấu những mốc bé vượt qua, cảm ơn những người đã chăm sóc mẹ con, và giới thiệu đứa trẻ với họ hàng, làng xóm.
Thời mà tỉ lệ trẻ sơ sinh không qua khỏi còn cao, một tháng, một năm đầu đời là những cột mốc đáng mừng thật sự. Tạ mụ vì thế vừa là nghi lễ tín ngưỡng, vừa là niềm vui của cả nhà khi đứa trẻ khoẻ mạnh lớn lên. Nhiều gia đình hôm nay giữ hai dịp này như một buổi sum họp, có nhà làm lễ đầy đủ, có nhà chỉ quây quần ăn bữa cơm.
Điều đáng lưu ý là không có lý do gì để gia đình cảm thấy áp lực phải làm lễ thật lớn. Ý nghĩa nằm ở lòng biết ơn và sự sum vầy, không nằm ở số lượng lễ vật. Những lời đồn kiểu "không tạ mụ thì con khó nuôi" không có cơ sở trong các ghi chép phong tục, và chỉ làm cha mẹ trẻ thêm lo lắng.
Giữ lời ông bà, nuôi con theo hiểu biết mới
Nhiều cặp vợ chồng trẻ thấy khó xử khi ông bà kể chuyện "mụ dạy", "mụ trêu" trong khi mình đọc sách nuôi con theo y học. Thực ra hai thứ có thể đi cùng nhau. Những câu nói của ông bà mang theo tình thương và kinh nghiệm của nhiều thế hệ; nó không yêu cầu cha mẹ bỏ qua lời bác sĩ. Chỉ khi một niềm tin khiến gia đình trì hoãn việc đưa bé đi khám thì mới cần trao đổi lại.
Một cách làm nhẹ nhàng là đón nhận câu chuyện của ông bà như một phần văn hoá gia đình, kể lại cho con khi con lớn, đồng thời giải thích cho ông bà những gì bác sĩ dặn bằng ngôn ngữ dễ hiểu. Ví dụ, khi bé giật mình nhiều, bạn kể với ông bà rằng bác sĩ bảo đó là phản xạ bình thường nhưng nếu kèm sốt thì phải đi khám ngay.
Bà Mụ trong tín ngưỡng Việt là hình ảnh của sự chăm sóc tận tụy dành cho trẻ nhỏ. Giữ hình ảnh ấy trong lời ru, câu chuyện, cùng với việc chăm con theo hướng dẫn y tế, là cách vừa tôn trọng truyền thống vừa có trách nhiệm với đứa trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ không cười khi ngủ có sao không?
Không phải trẻ nào cũng có nhiều biểu cảm khi ngủ, và mức độ khác nhau giữa các bé. Điều bác sĩ thường quan tâm hơn là nụ cười đáp lại người thân khi bé thức, xuất hiện quanh tháng thứ hai. Nếu băn khoăn về các mốc phát triển, bạn nên hỏi bác sĩ nhi trong lần khám định kỳ.
Vì sao gọi các vị nữ thần là “Bà Mụ”?
Chữ "mụ" trong tiếng Việt vốn chỉ người đàn bà có tuổi và người đỡ đẻ, như bà mụ, mụ vườn trong làng xưa. Dùng chữ này cho các nữ thần lo việc sinh nở là cách gắn họ với hình ảnh bà đỡ quen thuộc, khiến tín ngưỡng trở nên gần gũi.
Có phải mười hai Bà Mụ mỗi bà dạy một việc?
Theo cách kể phổ biến, mỗi Bà Mụ phụ trách một việc như nặn hình hài, dạy bú, dạy cười, dạy lẫy, dạy bò. Danh sách việc cụ thể và tên các bà khác nhau giữa các bản kể, nên không có một bảng phân công chuẩn cho mọi vùng.
Bé giật mình nhiều khi ngủ có phải do “mụ trêu” không?
Trong tín ngưỡng, ông bà gọi như vậy cho vui. Theo y học, giật mình ở trẻ sơ sinh thường liên quan tới phản xạ Moro và là bình thường. Tuy nhiên nếu cử động giật kéo dài, lặp lại, kèm sốt, bỏ bú hoặc li bì, bạn cần đưa bé đi khám ngay.
Không làm lễ đầy tháng, thôi nôi có ảnh hưởng gì không?
Các ghi chép phong tục không có cơ sở nào cho thấy việc không làm lễ gây hại cho trẻ. Đầy tháng, thôi nôi là dịp tạ ơn và sum họp; mỗi gia đình làm theo điều kiện và nếp nhà mình, lớn nhỏ tuỳ ý.
Kể chuyện Bà Mụ cho con khi lớn có nên không?
Có thể kể như một câu chuyện văn hoá về cách ông bà đã yêu thương, chăm sóc con thuở nhỏ. Khi con đủ lớn, bạn có thể giải thích thêm cách khoa học nhìn những hiện tượng ấy, để con hiểu cả hai góc nhìn mà không coi thường bên nào.