Phần lớn thần tích về nhân thần ở Bắc Bộ đi theo một mạch khá giống nhau: cha mẹ hiền lành hiếm muộn, người mẹ mang thai sau một điềm lạ, đứa trẻ lớn lên tài giỏi khác thường, ra giúp vua đánh giặc — thường là thời các vua Hùng hoặc thời Hai Bà Trưng — rồi trở về và "hoá" ở chính nơi làng lập đình thờ. Các nhà nghiên cứu gọi đó là khuôn mẫu hay mô típ của thần tích.
Nhận ra khuôn mẫu này không làm câu chuyện của làng kém giá trị, mà giúp bạn đọc thần tích tinh hơn: biết đâu là phần chung của thể loại, đâu là chi tiết riêng mà chỉ làng mình có. Bài đi qua từng chặng của khuôn mẫu, giải thích vì sao nó lặp lại nhiều đến vậy, và cách kể lại cho người khác mà không làm mất sắc thái riêng của từng làng.
Chặng một: cha mẹ và điềm lạ khi mang thai
Cha mẹ hiền lành, hiếm muộn. Nhiều bản mở đầu bằng một đôi vợ chồng làm ăn lương thiện, tuổi đã cao mà chưa có con, thường làm việc thiện hoặc đi cầu tự. Chi tiết này đặt nền cho sự ra đời đặc biệt.
Điềm lạ. Người mẹ nằm mơ thấy vật lạ, hoặc đi tắm sông bị một con vật quấn vào người, hoặc ướm chân vào một dấu chân lớn ngoài đồng, sau đó mang thai. Các biến thể này xuất hiện ở rất nhiều làng khác nhau.
Thời gian mang thai khác thường. Có bản kể người mẹ mang thai lâu hơn bình thường, hoặc khi sinh có hương thơm, ánh sáng, mây lành. Đây là cách văn bản báo hiệu đứa trẻ không phải người thường.
Ngày sinh được ghi lại. Ngày sinh của thần theo âm lịch thường được làng giữ làm một ngày lễ, bên cạnh ngày hoá. Hai ngày này là căn cứ của lịch tế lễ trong năm.
Con vật trong điềm lạ. Con vật xuất hiện trong điềm báo hay là rắn, rồng, thuồng luồng, có khi là hổ hay chim lớn. Ở các làng ven sông, chi tiết rắn hay thuồng luồng quấn người mẹ khi tắm rất phổ biến, gợi mối liên hệ giữa vị thần với nước, và có nhà nghiên cứu xem đây là dấu vết của lớp thần sông nước cổ hơn được gắn vào một nhân vật người.
Chặng hai: lớn lên khác người
Đứa trẻ trong thần tích thường có hình dáng hoặc tài năng đặc biệt từ nhỏ: khôi ngô, khoẻ mạnh, học một biết mười, giỏi võ nghệ, giỏi bơi lội. Có bản kể thần biết chữ khi còn rất bé, có bản kể thần đánh vật thắng cả người lớn trong làng. Những chi tiết này nhằm chuẩn bị cho việc thần sẽ gánh vác việc lớn.
Nhiều thần tích có thêm một đoạn về thầy học hoặc về việc thần đi xa để rèn luyện, gặp người tài, kết nghĩa anh em. Đây là chỗ giải thích vì sao một số làng cùng thờ các vị được kể là anh em kết nghĩa: mỗi người sau này "hoá" ở một làng, và các làng ấy coi nhau như anh em.
Chặng này cũng hay có chi tiết về sự mất mát: cha hoặc mẹ qua đời sớm, thần phải tự lập. Nỗi mất mát ấy làm cho nhân vật gần gũi hơn với người nghe, đồng thời tạo lý do cho việc thần lập đền thờ cha mẹ sau khi thành danh, một chi tiết nhiều làng còn giữ dấu vết qua các miếu thờ phụ.
Chặng ba: giúp vua đánh giặc
Đây là phần trung tâm của khuôn mẫu. Đất nước gặp giặc, vua cho người đi tìm người tài, thần ra ứng tuyển và được giao chỉ huy một cánh quân. Bối cảnh hay gặp nhất là thời các vua Hùng, khi giặc được kể là quân Thục hoặc quân từ phương Bắc, và thời Hai Bà Trưng khởi nghĩa chống quân Đông Hán. Cũng có thần tích đặt bối cảnh vào thời Lý, Trần, Lê.
Nhiều thần tích ở Bắc Bộ gắn với thời Hai Bà Trưng, với những vị được kể là tướng của Hai Bà, trong đó có nhiều nữ tướng. Việc này cho thấy cuộc khởi nghĩa để lại dấu ấn sâu trong ký ức làng xã. Tuy vậy, chính sử chép về cuộc khởi nghĩa rất ngắn, và phần lớn tên tướng chỉ được biết qua thần tích, nên cần trình bày như lời kể của làng chứ không như sử liệu đã được kiểm chứng.
Khi thần tích gắn vị thần với một thời quá xa như thời Hùng Vương, nên hiểu đây là cách làng đặt vị thần vào buổi đầu dựng nước, thể hiện niềm tự hào lâu đời. Việc đối chiếu chi tiết với sử liệu gần như không thể làm được với thời kỳ này, nên người viết tránh khẳng định niên đại cụ thể.
Chặng bốn: trở về và "hoá"
Sau khi dẹp xong giặc, thần thường được vua ban thưởng và cho về quê hoặc về vùng đất mình từng đóng quân. Thần mở tiệc khao quân, chia ruộng cho dân, dạy dân làm ăn. Rồi một ngày, trời nổi mây mù hoặc giông gió, thần cưỡi ngựa hay ngồi trên tảng đá mà "hoá", tức là đi vào cõi thần chứ không mất đi như người thường.
Chữ "hoá" rất quan trọng với tín ngưỡng làng. Nó cho phép vị thần vừa là người có thật trong ký ức của làng, vừa trở thành thần linh mà không cần một thi hài hay một ngôi mộ. Nơi thần hoá thường chính là nơi dựng đình, đền, miếu; ngày hoá được giữ làm ngày lễ chính. Nhiều làng còn chỉ cho khách một gò đất, gốc cây, tảng đá gắn với chi tiết này.
Đoạn cuối thần tích thường kể việc vua nghe tin, sai làng lập đền thờ, ban sắc phong và cho làng được miễn một phần sưu dịch để lo việc thờ cúng. Đây là chỗ khuôn mẫu chuyển từ chuyện kể sang văn bản hành chính, nối vị thần với hệ thống sắc phong của triều đình.
Những biến thể đáng chú ý của khuôn mẫu
Nữ thần cầm quân. Ở nhiều thần tích gắn với thời Hai Bà Trưng, nhân vật chính là phụ nữ: một cô gái giỏi võ, tụ tập trai tráng trong vùng rồi theo Hai Bà khởi nghĩa. Mạch truyện vẫn đủ các chặng, chỉ khác ở vai người cầm quân, và cho thấy ký ức làng xã dành chỗ đáng kể cho phụ nữ.
Thần không đánh giặc. Có những thần tích không xoay quanh chiến công mà kể thần trị thuỷ, dạy dân trồng dâu nuôi tằm, mở chợ, đào kênh. Chặng ba được thay bằng một công lao dân sự, còn các chặng sinh lạ và hoá vẫn giữ.
Thần hoá khi còn nhỏ. Một số bản kể thần mất từ khi còn là trẻ nhỏ và được làng thờ vì những điềm lạ quanh sự ra đi ấy. Những trường hợp này thường được giới nghiên cứu nhắc tới khi bàn về các vị thần không theo mẫu chuẩn.
Một vị, nhiều làng. Khi một vị thần được nhiều làng thờ, mỗi làng có thể giữ một phiên bản với chặng hoá đặt ở chính làng mình. Đặt các bản cạnh nhau, bạn sẽ thấy khuôn mẫu chung và những chỗ mỗi làng "kéo" câu chuyện về phía mình.
Vì sao khuôn mẫu lặp lại ở hàng trăm làng
Có nhiều lý do. Thứ nhất, thần tích là một thể loại, mà thể loại nào cũng có quy ước. Người soạn thần tích, thường là nho sĩ trong làng hoặc quan chức được giao việc, viết theo những mẫu quen thuộc, giống như người viết văn tế hay câu đối dựa vào những khuôn có sẵn.
Thứ hai, khi làng cần hồ sơ để xin sắc phong, một bản thần tích theo đúng mẫu đã được công nhận là lựa chọn an toàn. Mẫu chuẩn chứng minh vị thần có công với nước, có lai lịch rõ, đủ điều kiện được thờ chính thức. Làng nào muốn thần của mình được xét thuận lợi sẽ có xu hướng đi theo mẫu ấy.
Thứ ba, khuôn mẫu đáp ứng nhu cầu tinh thần của cộng đồng. Người nghe muốn thần của làng mình vừa gần gũi, vừa vĩ đại, vừa có công với làng, vừa có công với nước. Câu chuyện mẹ nghèo sinh con lạ, con lớn lên cứu nước rồi trở về làm thần trả lời trọn vẹn mong muốn đó. Đó cũng là lý do mạch truyện này sống được trong lời kể của người làng qua nhiều thế hệ.
Đọc và kể lại thần tích theo khuôn mẫu cho tinh
Khi đã nhận ra khuôn mẫu, bạn có thể đọc và kể lại thần tích làng mình theo cách vừa tôn trọng vừa tỉnh táo:
- Tách phần khuôn mẫu chung (điềm lạ, giúp vua dẹp giặc, hoá) khỏi chi tiết riêng (tên xứ đồng, lệ kiêng, trò diễn trong hội). Phần riêng mới là thứ làm nên bản sắc làng.
- Khi kể cho trẻ em, giữ câu chuyện như truyền thuyết với các từ "tương truyền", "theo thần tích làng", để trẻ hiểu đây là chuyện kể của cộng đồng.
- Khi viết bài giới thiệu di tích, không khẳng định nhân vật là người có thật nếu chỉ có nguồn là thần tích; ghi rõ "theo thần tích làng".
- Nếu làng có nhiều bản khác nhau, nêu đủ các bản; sự khác biệt thường cho thấy câu chuyện đã được kể lại qua nhiều thời.
- Không chế giễu những chi tiết kỳ lạ; chúng là ngôn ngữ của thể loại, giống như phép màu trong cổ tích.
- Khi dựng phim, truyện tranh từ thần tích, có thể dùng khuôn mẫu làm khung, nhưng nên ghi chú nguồn và giữ những chi tiết riêng để không làm các làng trở nên giống hệt nhau.
Làm như vậy, bạn vừa giữ được sự tôn trọng với niềm tin của cộng đồng, vừa giúp người đọc thấy được chiều sâu văn hoá phía sau những câu chuyện quen thuộc. Một thần tích được kể tốt là thần tích khiến người nghe muốn về tận làng để xem gò đất, cây đa, khúc sông mà câu chuyện nhắc tới.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thần tích nhiều làng giống nhau đến vậy?
Thần tích là một thể loại có quy ước riêng, được soạn theo những mẫu quen thuộc, lại cần phù hợp với yêu cầu xin sắc phong của triều đình. Vì vậy mạch chuyện như điềm lạ, giúp vua đánh giặc, hoá thần lặp lại ở rất nhiều làng.
"Hoá" trong thần tích nghĩa là gì?
Hoá là cách nói thần không chết như người thường mà đi vào cõi thần, thường kèm giông gió hoặc mây mù. Nơi thần hoá thường là nơi làng dựng đình, đền, và ngày hoá được giữ làm ngày lễ chính.
Các tướng của Hai Bà Trưng trong thần tích có phải người thật không?
Chính sử chép về cuộc khởi nghĩa rất ngắn, phần lớn tên tướng chỉ được biết qua thần tích làng. Vì vậy nên trình bày như lời kể của làng, ghi rõ nguồn, chứ không khẳng định như sử liệu đã kiểm chứng.
Khuôn mẫu có làm thần tích làng mình mất giá trị không?
Không. Khuôn mẫu là phần chung của thể loại, còn giá trị riêng nằm ở những chi tiết gắn với làng như tên đất, lệ kiêng, trò diễn trong hội. Nhận ra khuôn mẫu giúp bạn thấy rõ phần riêng ấy hơn.
Kể thần tích cho trẻ em thế nào cho phù hợp?
Bạn kể như một truyền thuyết của làng, dùng các cụm như "tương truyền", "theo thần tích làng". Có thể giải thích ý nghĩa như lòng biết ơn người có công và tình yêu quê hương, không cần nói chi tiết nào là thật hay không.
Vì sao nhiều làng thờ các vị được kể là anh em kết nghĩa?
Một số thần tích kể các vị cùng học một thầy hoặc kết nghĩa, sau này mỗi vị hoá ở một làng. Các làng ấy coi nhau như anh em, có khi cùng tổ chức lễ hội hoặc qua lại thăm nhau vào ngày tiệc.