Theo Lĩnh Nam chích quái, trước khi kết duyên với Âu Cơ, Lạc Long Quân đã làm ba việc lớn: giết Ngư Tinh, con cá yêu ăn thịt người ngoài biển; diệt Hồ Tinh, con cáo chín đuôi ẩn trong hang ở phía tây thành Long Biên, nơi về sau thành đầm nước mà dân gian gọi là Đầm Xác Cáo, tức Hồ Tây; và trừ Mộc Tinh, yêu quái hoá từ cây cổ thụ ở vùng rừng núi.
Ba chiến công ấy ít được kể trong sách thiếu nhi hơn chuyện bọc trăm trứng, nhưng lại cho thấy một mặt quan trọng của Lạc Long Quân: vị anh hùng mở đất, dẹp những hiểm hoạ của biển cả, đầm lầy và rừng rậm để người có chỗ sinh sống. Bài này kể lại từng truyện theo sách cổ, nói rõ chỗ các bản kể khác nhau, rồi bàn về ý nghĩa.
Lạc Long Quân trong truyện Hồng Bàng
Lạc Long Quân tên là Sùng Lãm, con của Kinh Dương Vương và Long nữ, con gái Động Đình Quân. Truyện Hồng Bàng thị tả ông là người có sức mạnh lạ, thường ở dưới thủy phủ, khi có việc mới lên cạn. Ông dạy dân cày cấy, trồng trọt, may mặc, đặt ra phép tắc trên dưới, cha con, vợ chồng, tức là vai trò của một anh hùng văn hoá, người đem lại nếp sống cho cộng đồng.
Truyện kể rằng khi ấy dân trên mặt đất còn nhiều khổ sở vì những loài yêu quái chiếm giữ từng vùng. Lạc Long Quân đi khắp nơi trừ hại. Sách cổ chép thành các truyện riêng: Ngư tinh truyện, Hồ tinh truyện, Mộc tinh truyện, mỗi truyện gắn với một vùng đất và một loài yêu khác nhau. Về sau, các bản kể lại cho phổ thông thường gom ba truyện thành chuỗi chiến công của Lạc Long Quân.
Cần lưu ý rằng các bản Lĩnh Nam chích quái không hoàn toàn giống nhau về chi tiết, và các bản kể lại thời nay còn rút gọn hoặc thêm thắt. Vì vậy trong phần dưới, những chi tiết nằm ở cốt lõi của truyện được kể thẳng, còn những chi tiết dễ thay đổi được đánh dấu bằng chữ "có bản".
Ngư Tinh: con cá yêu ngoài biển
Ngoài biển phía đông có một con cá yêu sống rất lâu năm, thân dài khổng lồ, đuôi xoè như cánh buồm, mỗi lần quẫy là sóng nổi ngập trời. Nó nuốt người và thuyền bè qua lại, khiến dân ven biển không dám ra khơi. Truyện gọi nó là Ngư Tinh.
Lạc Long Quân quyết trừ hại. Ông đóng một chiếc thuyền lớn, nung một khối sắt cho đỏ rực, rồi giả làm đồ ăn ném vào miệng con quái. Ngư Tinh đớp lấy, khối sắt nóng làm nó quằn quại. Lạc Long Quân nhân đó chém nó thành nhiều khúc. Sách chép các khúc mình của nó trôi dạt về những vùng ven biển và gắn với tên một số hòn đảo, mỏm núi; tên các địa danh này giữa các bản chép và các cách giải thích về sau không thống nhất, nên khi kể bạn không cần nêu cụ thể.
Chi tiết khối sắt nung đỏ rất đáng chú ý. Lạc Long Quân không thắng bằng phép thuật trừu tượng mà bằng một mưu kế dùng lửa và kim loại, những thứ gắn với nghề rèn, đúc. Nhiều người đọc chi tiết này như dấu vết của một xã hội đã biết luyện kim, dù đó chỉ là suy đoán. Dù hiểu theo cách nào, truyện cho thấy biển cả từng là nỗi sợ lớn của cư dân ven bờ, và chiến thắng trước biển là điều kiện để họ sống được bằng nghề biển.
Hồ Tinh: cáo chín đuôi và Đầm Xác Cáo
Truyện Hồ tinh kể rằng ở phía tây thành Long Biên có một gò đất, dưới có hang sâu, trong hang có con cáo chín đuôi sống hơn nghìn năm. Nó biến hoá thành người, trà trộn vào dân chúng, bắt trai gái đem về hang làm hại. Dân vùng ấy vô cùng khổ sở.
Lạc Long Quân đem thủy quân tới, dâng nước, phá tan hang ổ. Con cáo chạy trốn, bị đuổi theo và giết chết. Chỗ hang cũ sụt xuống, nước tràn vào thành một vùng đầm lớn, dân gian gọi là Đầm Xác Cáo. Truyện cho biết về sau dân tới khai khẩn, lập làng xóm quanh đó. Đây được coi là một trong những truyền thuyết giải thích nguồn gốc Hồ Tây ở Hà Nội ngày nay.
Hồ Tây còn gắn với những truyền thuyết khác, nổi tiếng nhất là chuyện Trâu Vàng, nên tên Đầm Xác Cáo chỉ là một trong nhiều lớp truyện quanh hồ. Người hướng dẫn tham quan thường kể song song nhiều truyện để khách thấy Hồ Tây là nơi hội tụ của nhiều tầng tưởng tượng dân gian. Khi kể, bạn nên nói "theo truyện Hồ tinh trong Lĩnh Nam chích quái", tránh khẳng định "Hồ Tây được hình thành từ hang cáo".
Hình tượng cáo chín đuôi có mặt ở nhiều nền văn hoá Đông Á, thường gắn với sự biến hoá và mê hoặc. Ở truyện Việt, con cáo là hiểm hoạ của vùng đầm lầy, gò đống quanh khu vực mà về sau thành kinh đô, và chiến thắng của Lạc Long Quân mở đường cho người tới định cư.
Mộc Tinh: yêu cây trên rừng
Truyện Mộc tinh trong Lĩnh Nam chích quái kể về một cây cổ thụ sống rất lâu năm, thân to lớn, hoá thành yêu quái, đi lại hại người ở vùng rừng núi. Nhiều bản tóm lược thời nay xếp việc trừ Mộc Tinh vào chuỗi chiến công của Lạc Long Quân, cùng với Ngư Tinh và Hồ Tinh, để thành bộ ba biển, đồng bằng và rừng. Chi tiết cách trừ yêu ở các bản không giống nhau: có bản nhấn vào sức mạnh, có bản nói tới việc dùng tiếng trống, tiếng chiêng làm yêu sợ hãi.
Vì có nhiều dị bản, đây là truyện bạn nên kể mềm nhất trong ba truyện, chỉ giữ cốt lõi: cây lâu năm thành yêu, Lạc Long Quân trừ hại, dân vùng rừng được yên. Nếu muốn dẫn chi tiết cụ thể, hãy dựa vào một bản dịch nhất định và ghi rõ tên bản đó.
Hình ảnh cây cổ thụ hoá yêu liên quan tới một quan niệm rộng hơn trong tín ngưỡng dân gian: cây sống lâu năm có hồn, có thể thành thần hoặc thành yêu. Ở làng Việt, cây đa, cây gạo, cây đề cổ thụ thường được kính trọng. Truyện Mộc tinh là mặt tối của quan niệm đó, khi rừng rậm còn là nơi xa lạ, đầy hiểm nguy với người mới đến khai phá.
Ba chiến công đặt cạnh nhau
Đặt ba truyện cạnh nhau giúp thấy rõ vì sao các nhà nghiên cứu hay đọc chúng như một bộ hoàn chỉnh về công cuộc mở đất.
| Truyện | Vùng đất | Loài yêu | Cách trừ yêu trong truyện | Hiểm hoạ được tượng trưng |
|---|---|---|---|---|
| Ngư tinh | Biển phía đông | Cá yêu khổng lồ | Ném khối sắt nung đỏ rồi chém | Sóng gió, hiểm nguy của biển cả |
| Hồ tinh | Gò đất, hang sâu phía tây thành Long Biên | Cáo chín đuôi biến hoá thành người | Dâng nước phá hang, đuổi giết | Đầm lầy, thú dữ, những điều khó lường ở vùng đất mới |
| Mộc tinh | Rừng núi | Cây cổ thụ hoá yêu | Có nhiều dị bản về cách trừ | Rừng rậm âm u, thú dữ, bệnh tật nơi rừng sâu |
Biển, đầm lầy và rừng là ba môi trường mà cư dân Việt cổ phải chinh phục để có chỗ ở và ruộng đồng. Đọc ba truyện như ba bước chinh phục thiên nhiên là cách hiểu phổ biến của giới nghiên cứu văn hoá dân gian; đây là một cách đọc, không phải lời truyện tự nói ra.
Những nhầm lẫn hay gặp khi kể về Lạc Long Quân
Nhầm lẫn thứ nhất là coi Lạc Long Quân là vua Hùng đầu tiên. Theo truyện, Lạc Long Quân là cha; người con trưởng của ông và Âu Cơ mới lên ngôi, hiệu Hùng Vương. Lạc Long Quân đứng ở thế hệ trước, là vị tổ của các vua Hùng.
Nhầm lẫn thứ hai là đồng nhất Ngư Tinh với cá voi mà ngư dân ven biển miền Trung và Nam Bộ tôn kính gọi là cá Ông. Hai hình ảnh khác hẳn nhau: Ngư Tinh là yêu quái hại người trong truyện cổ, còn cá Ông trong tín ngưỡng nghề biển được coi là vị thần cứu người gặp nạn. Gộp hai thứ làm một vừa sai truyện, vừa làm phật lòng những cộng đồng đang giữ tục thờ cá Ông.
Nhầm lẫn thứ ba là tả Lạc Long Quân luôn mang hình rồng. Truyện cho biết ông thuộc dòng rồng, ở dưới nước, có phép biến hoá, nhưng khi gặp Âu Cơ thì hiện ra dưới hình một chàng trai. Các tranh minh hoạ ngày nay chọn cách vẽ rất khác nhau, có tranh vẽ người mặc áo thêu rồng, có tranh vẽ rồng thật. Đó là lựa chọn nghệ thuật, không phải mô tả của sách cổ.
Nhầm lẫn thứ tư là coi các chiến công diệt yêu là "lịch sử chống giặc". Một số bài viết gán Ngư Tinh, Hồ Tinh cho các thế lực ngoại xâm. Đó là cách đọc ẩn dụ của người đời sau, có thể nêu như một ý kiến, nhưng không nên trình bày như nội dung truyện hay như sự kiện lịch sử.
Kể ba truyện này cho học sinh và khách tham quan
Bắt đầu từ chỗ quen. Hầu hết người nghe đã biết chuyện bọc trăm trứng. Hãy hỏi: "Trước khi gặp Âu Cơ, Lạc Long Quân đã làm gì?" để mở sang ba chiến công ít người biết.
Mỗi truyện một hình ảnh mạnh. Ngư Tinh có khối sắt nung đỏ, Hồ Tinh có con cáo chín đuôi và cái đầm, Mộc Tinh có cây cổ thụ biết đi. Kể xoay quanh hình ảnh chính giúp người nghe nhớ lâu.
Gắn với nơi chốn có thật. Ở Hà Nội, đứng bên bờ Hồ Tây kể truyện Hồ tinh là cách rất sống động, miễn là nói rõ đây là truyền thuyết về nguồn gốc hồ chứ không phải địa chất học.
Không khai thác yếu tố rùng rợn. Với trẻ nhỏ, nên giảm các chi tiết ăn thịt người, nhấn vào lòng dũng cảm và mưu trí của Lạc Long Quân, và niềm vui của dân khi được yên ổn.
Nói rõ nguồn. Kết thúc bằng một câu như "những truyện này được chép trong sách Lĩnh Nam chích quái từ thời trung đại" để người nghe biết truyện đến từ đâu, có thể tự tìm đọc thêm.
Câu hỏi thường gặp
Lạc Long Quân diệt những yêu quái nào?
Theo Lĩnh Nam chích quái và các bản kể lại, Lạc Long Quân trừ Ngư Tinh ngoài biển, Hồ Tinh ở gò đất phía tây thành Long Biên, và Mộc Tinh ở vùng rừng núi. Các bản tóm lược thời nay hay gom ba truyện thành chuỗi chiến công mở đất.
Hồ Tây có thật là hang cáo chín đuôi không?
Đó là nội dung của truyện Hồ tinh, một truyền thuyết giải thích nguồn gốc tên gọi Đầm Xác Cáo. Về địa chất và lịch sử, Hồ Tây được các nhà khoa học giải thích là dấu vết khúc uốn cũ của sông Hồng. Hai cách hiểu thuộc hai lĩnh vực khác nhau.
Vì sao Lạc Long Quân dùng khối sắt nung để giết Ngư Tinh?
Truyện kể ông dùng mưu, giả làm đồ ăn ném khối sắt đỏ vào miệng cá yêu. Chi tiết này cho thấy chiến thắng nhờ trí khôn và nhờ lửa, kim loại; một số người còn đọc đây là dấu vết của xã hội đã biết luyện kim, nhưng đó là suy đoán.
Truyện Mộc Tinh có chắc thuộc về Lạc Long Quân không?
Nhiều bản tóm lược xếp truyện này vào chuỗi chiến công của Lạc Long Quân, nhưng chi tiết ở các bản Lĩnh Nam chích quái không hoàn toàn thống nhất. Khi trích dẫn cụ thể, nên dựa vào một bản dịch cụ thể và ghi rõ nguồn.
Ba truyện này có dạy trong trường không?
Chương trình phổ thông chủ yếu dạy truyện Con Rồng cháu Tiên. Ba truyện diệt yêu thường xuất hiện trong sách đọc thêm, tuyển tập truyền thuyết và các hoạt động ngoại khoá. Giáo viên có thể dùng chúng để mở rộng hiểu biết về hình tượng Lạc Long Quân.
Lạc Long Quân có được thờ như thần không?
Lạc Long Quân được thờ ở nhiều nơi, thường cùng Âu Cơ hoặc trong hệ thống các vị tổ Hồng Bàng, như một vị tổ của cộng đồng. Mỗi di tích có thần tích riêng, nên khi tìm hiểu nên dựa vào tư liệu của chính nơi thờ.