Thượng đẳng thần, trung đẳng thần và hạ đẳng thần là ba bậc mà triều đình phong kiến dùng để xếp hạng các vị thần được thờ ở làng xã; bậc của một vị thần được ghi trong sắc phong, văn bản do vua ban. Kèm theo bậc là những chữ tôn vinh gọi là mỹ tự, mỗi lần gia phong lại được thêm vài chữ, nên tên hiệu của thần trên sắc có khi rất dài.
Bài này giải thích hệ thống đẳng thần nhìn từ góc văn hoá: triều đình xét bậc dựa vào đâu, sắc phong mang ý nghĩa gì với làng, vì sao một vị thần có thể có nhiều đạo sắc ở nhiều triều, và nên hiểu "thượng đẳng" như thế nào cho đúng. Cách đọc chữ trên sắc và cách bảo quản sắc là những chuyện riêng, chỉ được nhắc ở đây.
Sắc phong là gì và từ đâu ra
Sắc phong là văn bản của vua ban cho một vị thần, xác nhận vị thần được thờ chính thức và trao cho vị ấy tước hiệu. Sắc được viết trên giấy đặc biệt, có trang trí, có đóng ấn của triều đình và ghi niên hiệu, ngày tháng ban sắc. Làng nhận sắc thường cử người lên tận kinh đô hoặc lỵ sở nhận về rồi rước vào đình trong một nghi lễ trang trọng.
Việc phong thần cho làng xã đã có từ trước, nhưng những đạo sắc còn lại tới nay chủ yếu thuộc thời Lê Trung hưng và thời Nguyễn. Có làng giữ được hàng chục đạo sắc qua nhiều đời vua; có làng chỉ còn một hai đạo, phần còn lại thất lạc qua chiến tranh và thời gian. Số lượng sắc nhiều hay ít phản ánh lịch sử giữ gìn của làng hơn là "địa vị" của thần.
Đối với nhà nước, việc ban sắc là một cách quản lý tín ngưỡng. Thông qua sắc phong, triều đình công nhận những vị thần mà mình cho là chính đáng, đặt chúng vào một trật tự chung có trên có dưới, và qua đó gắn đời sống tinh thần của làng với quyền lực của vua. Việc gia phong vào những dịp lễ lớn của triều đình cũng là cách nhà vua ban ân cho khắp các làng.
Ba bậc thần trong hình dung chung
Tiêu chí xếp bậc không được ghi thành một quy định thống nhất cho mọi thời; bảng dưới gom lại cách hiểu phổ biến qua mô tả của các sách phong tục và nghiên cứu về đình làng.
| Bậc | Thường dành cho | Dấu hiệu trên sắc phong | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Thượng đẳng thần | Các vị có công lớn với đất nước hoặc có danh tiếng rộng, được thờ ở nhiều nơi | Chữ "thượng đẳng" trong tước hiệu, mỹ tự nhiều | Số làng thờ thượng đẳng thần ít hơn nhiều so với trung đẳng |
| Trung đẳng thần | Các vị có tên hiệu, có thần tích rõ, được làng thờ lâu năm | Tước hiệu có chữ "trung đẳng" hoặc mỹ tự vừa phải | Bậc phổ biến của Thành hoàng ở nhiều làng |
| Hạ đẳng thần | Các vị dân làng thờ nhưng lai lịch không rõ, chưa đủ hồ sơ | Tước hiệu ngắn, ít mỹ tự | Vẫn là thần được nhà nước chấp nhận |
| Không có sắc | Thần làng chưa được xét hoặc không được công nhận | Không có văn bản phong | Không đồng nghĩa với việc dân làng không thờ |
Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính mô tả các bậc thần làng theo hướng tương tự, đồng thời nhắc tới những vị thần mà sách gọi là "tà thần", "dâm thần" — nhóm không được triều đình công nhận. Nhóm đó được bàn kỹ ở một bài khác trong danh mục này.
Mỹ tự: những chữ tôn vinh được cộng dồn qua từng đời
Mỹ tự là những chữ Hán mang nghĩa tốt đẹp được ghép vào tên hiệu của thần, như những chữ chỉ sự anh minh, che chở, hùng mạnh, phúc lành. Mỗi lần vua gia phong, thần được thêm một vài mỹ tự mới. Vì vậy cùng một vị thần, đạo sắc đời sau thường có tên hiệu dài hơn đạo sắc đời trước.
Trên nhiều sắc phong thời Nguyễn có cụm chữ mang nghĩa "giúp nước trung hưng" đi kèm tước hiệu, cho thấy triều đình muốn gắn các vị thần làng với sự nghiệp của vương triều. Những cụm như vậy lặp lại ở rất nhiều làng, vì chúng được ban hàng loạt trong các đợt gia phong chung, ví dụ nhân dịp lễ mừng thọ của nhà vua.
Khi đọc tên hiệu dài của một vị thần, bạn nên tách phần tên gốc với phần mỹ tự. Phần tên gốc thường cho biết vị thần là ai, gắn với núi sông hay với người có công. Phần mỹ tự cho biết vị thần đã được gia phong bao nhiêu lần và vào những thời nào, nếu đối chiếu với các đạo sắc tương ứng.
Làm thế nào một vị thần được lên bậc
Trong hình dung chung, việc một vị thần được nâng bậc gắn với hai con đường. Con đường thứ nhất là xét công trạng: vị thần có công lớn, có tên trong sử sách hoặc trong điển lễ thì được xếp cao ngay từ đầu. Con đường thứ hai là gia phong: qua nhiều đời, vị thần được thêm mỹ tự và có thể được nâng bậc khi triều đình ban ơn chung hoặc khi làng xin xét lại.
Hồ sơ làng gửi lên thường gồm thần tích, các sắc phong cũ, và lời trình bày về việc thờ phụng của làng. Triều đình qua cơ quan phụ trách lễ nghi xem xét rồi quyết định. Vì thế, thần tích và sắc cũ là "giấy tờ" quan trọng để vị thần giữ được vị trí, và làng có lý do để gìn giữ chúng cẩn thận qua nhiều đời.
Cũng có chiều ngược lại: có những đợt triều đình rà soát và không công nhận một số vị thần, hoặc yêu cầu làng thay đổi đối tượng thờ. Những chuyện này để lại dấu vết trong thần tích dưới dạng các đoạn giải thích vì sao làng thờ vị này thay vì vị khác. Người đọc cẩn thận sẽ thấy lịch sử của một vị thần làng không đứng yên mà thay đổi theo chính sách của từng triều.
Sắc phong có ý nghĩa gì với làng
Niềm tự hào chung. Một làng có thần được phong bậc cao, có nhiều đạo sắc thường lấy đó làm niềm tự hào, kể lại trong ngày hội và khi giới thiệu làng với người ngoài.
Danh nghĩa cho việc tế lễ. Có sắc phong thì việc tế thần của làng có danh nghĩa chính thức; nghi thức tế, văn tế thường gọi tên thần theo đúng tước hiệu ghi trên sắc.
Một phần của hồ sơ di tích. Ngày nay sắc phong là tài liệu quan trọng trong hồ sơ xếp hạng di tích, giúp xác định đối tượng thờ và lịch sử của đình.
Tư liệu lịch sử. Niên hiệu, tước hiệu, mỹ tự trên sắc giúp các nhà nghiên cứu dựng lại chính sách tín ngưỡng của từng triều và quan hệ giữa làng với nhà nước.
Không phải thước đo "linh". Bậc thần là xếp hạng hành chính của triều đình phong kiến. Nó không nói vị thần nào ứng nghiệm hơn, và cũng không nên dùng để so làng này với làng khác.
Sắc phong trong đời sống làng hôm nay
Ở nhiều làng Bắc Bộ, sắc phong vẫn được cất trong hòm sắc đặt ở hậu cung đình hoặc nhà người giữ sắc, chỉ mở ra vào ngày hội hay khi có việc lớn. Việc rước hòm sắc từ nơi cất ra đình, đọc tước hiệu của thần trong lễ tế, rồi rước về là một phần quen thuộc của hội làng ở nhiều nơi. Với người dân, hòm sắc không chỉ là đồ cổ mà là vật chứng cho mối liên hệ giữa làng và vị thần.
Những năm gần đây, nhiều làng chụp ảnh, dịch và in bản sao sắc phong để trưng bày, còn bản gốc được cất kỹ. Cách làm này vừa giúp người làng và khách tham quan được nhìn thấy nội dung, vừa giảm nguy cơ hư hại cho bản gốc. Một số địa phương đã tổ chức sưu tầm, số hoá sắc phong trên địa bàn để lưu trữ lâu dài.
Cũng có những đạo sắc thất lạc khỏi làng qua chiến tranh hay qua mua bán trái phép, rồi sau này được người giữ trao trả lại. Mỗi lần như vậy thường được làng đón như một sự kiện lớn. Sắc phong là tài liệu gắn với di tích và cộng đồng; nếu bạn tình cờ gặp sắc phong được rao bán, nên báo cho cơ quan văn hoá địa phương thay vì mua về. Giữ sắc ở đúng nơi của nó là giữ lại một phần lịch sử của cả cộng đồng.
Những hiểu lầm hay gặp về đẳng thần
Khi nghe người làng tự hào kể rằng thần làng mình là thượng đẳng thần, hoặc khi đọc hồ sơ di tích, bạn có thể gặp mấy hiểu lầm sau:
- Nghĩ rằng thượng đẳng thần là vị "linh nghiệm nhất". Đây là xếp hạng của triều đình theo công trạng và danh tiếng, không phải bảng xếp hạng sự ứng nghiệm.
- Nghĩ rằng hạ đẳng thần là vị kém quan trọng với làng. Với dân làng, vị thần nào cũng là chỗ dựa tinh thần của cộng đồng mình.
- Nghĩ rằng làng không còn sắc phong thì thần chưa từng được phong. Nhiều làng mất sắc vì chiến tranh, hoả hoạn, mối mọt; dấu vết có khi còn trong bản sao lưu ở kho tư liệu.
- Đọc niên hiệu trên sắc mà đổi sang năm dương lịch không cẩn thận. Mỗi niên hiệu có năm bắt đầu riêng; nên tra bảng niên hiệu trước khi ghi năm.
- Lẫn sắc phong với văn bản làng tự soạn. Sắc phong có ấn triều đình và theo mẫu nhất định; bản dịch hoặc bản chép lại không có giá trị như bản gốc.
Niềm tự hào của người làng về vị thần của mình là điều đáng trân trọng. Với người viết nội dung, cách trình bày tốt nhất là nêu bậc thần như một dữ kiện lịch sử, kèm niên hiệu sắc phong, và để người đọc tự cảm nhận.
Câu hỏi thường gặp
Thượng đẳng thần là gì?
Thượng đẳng thần là bậc cao nhất trong ba bậc thần mà triều đình phong kiến dùng để xếp hạng thần làng. Bậc này thường dành cho các vị có công lớn hoặc có danh tiếng rộng, được thờ ở nhiều nơi.
Mỹ tự trên sắc phong là gì?
Mỹ tự là những chữ Hán mang nghĩa tốt đẹp ghép vào tước hiệu của thần. Mỗi lần gia phong, thần được thêm vài mỹ tự, nên tên hiệu trên các đạo sắc đời sau thường dài hơn đời trước.
Vì sao nhiều làng có sắc phong cùng một năm?
Triều đình có những đợt gia phong chung nhân các dịp lễ lớn, ban sắc cho rất nhiều làng cùng lúc. Vì vậy bạn sẽ thấy nhiều đạo sắc ở các làng khác nhau mang cùng niên hiệu và có những cụm mỹ tự giống nhau.
Làng không có sắc phong thì có được thờ thần không?
Dân làng vẫn thờ thần dù không có sắc. Thời phong kiến, sắc phong cho việc thờ danh nghĩa chính thức; ngày nay việc thờ phụng tại di tích theo quy định chung về tín ngưỡng, còn sắc phong chủ yếu là tư liệu lịch sử quý.
Đẳng thần có cho biết vị thần nào linh hơn không?
Không. Đẳng thần là cách xếp hạng hành chính của triều đình dựa trên công trạng và danh tiếng theo quan niệm thời đó. Nó không nói lên sự ứng nghiệm và không nên dùng để so sánh các làng.
Muốn biết làng mình thờ thần bậc nào thì xem ở đâu?
Bạn xem bản dịch các đạo sắc phong của làng, hồ sơ xếp hạng di tích của đình, hoặc hỏi ban quản lý di tích. Nếu làng chỉ còn bản gốc chữ Hán, nên nhờ người có chuyên môn Hán Nôm đọc giúp.