Tứ bất tử là cách người Việt gọi bốn vị thánh được tin là không chết: Tản Viên Sơn Thánh (Sơn Tinh, thần núi Ba Vì), Phù Đổng Thiên Vương (Thánh Gióng), Chử Đạo Tổ (Chử Đồng Tử) và Mẫu Liễu Hạnh. Ba vị đầu gắn với truyện kể thời các vua Hùng; vị thứ tư là một nữ thần xuất hiện muộn hơn nhiều, trong truyện kể về thời Lê. Cả bốn đều có đền thờ lớn ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ, và đều được coi là những vị thần tiêu biểu nhất của tín ngưỡng dân gian người Việt.
Chữ "bất tử" ở đây không có nghĩa là các vị sống mãi theo kiểu người thường. Nó nói về cách các truyện kể kết thúc: không vị nào chết đi như một con người, mà bay về trời, ở lại trên núi, hoá đi trong một đêm hay giáng trần rồi trở về. Phần dưới đi qua từng vị, cách bộ bốn hình thành, những cách xếp khác nhau và nơi thờ chính, theo hướng kể văn hoá dân gian, có nêu nguồn và dị bản.
Bốn vị trong Tứ bất tử là ai
Bảng dưới gom những điều cơ bản nhất về từng vị. Tên gọi và nơi thờ có thể khác tuỳ vùng; đây là cách gọi phổ biến trong sách nghiên cứu và trong dân gian Bắc Bộ.
| Vị thánh | Tên gọi khác | Truyện kể gốc | Nơi thờ chính | Điều dân gian nhớ nhất |
|---|---|---|---|---|
| Tản Viên Sơn Thánh | Sơn Tinh, Đức Thánh Tản, Ông Tản | Truyện núi Tản Viên, chuyện Sơn Tinh – Thuỷ Tinh | Hệ đền trên núi Ba Vì, đền Và vùng Sơn Tây (Hà Nội) | Thần núi đánh lùi nước lũ, giành được Mỵ Nương |
| Thánh Gióng | Phù Đổng Thiên Vương, Xung Thiên Thần Vương | Truyện Đổng Thiên Vương | Đền Phù Đổng và đền Sóc (Hà Nội) | Cậu bé ba tuổi vươn vai thành tráng sĩ, cưỡi ngựa sắt đánh giặc Ân |
| Chử Đồng Tử | Chử Đạo Tổ | Truyện Nhất Dạ Trạch (Đầm Một Đêm) | Đền Đa Hoà, đền Dạ Trạch (Khoái Châu, Hưng Yên) | Chàng đánh cá nghèo lấy công chúa Tiên Dung, cả thành bay lên trời trong một đêm |
| Mẫu Liễu Hạnh | Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Mẫu Thượng Thiên | Truyện Vân Cát thần nữ | Phủ Dầy (Vụ Bản, nay thuộc Ninh Bình), phủ Tây Hồ (Hà Nội), đền Sòng (Thanh Hoá) | Tiên nữ giáng trần nhiều lần, sống tự do giữa đời thường |
Ba vị đầu đều có truyện chép trong Lĩnh Nam chích quái, tập truyện được biên soạn từ thời Trần và hiệu đính lại thời Lê. Mẫu Liễu Hạnh không có trong tập này; truyện về Bà được biết rộng rãi qua Vân Cát thần nữ truyện trong Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm, thế kỷ 18, cùng nhiều bản thần tích và truyện kể dân gian.
Vì sao gọi là "bất tử"
Phần lớn các vị thần làng ở Việt Nam là nhân thần, tức người có thật hoặc được kể là có thật, có ngày sinh và ngày "hoá". Ngày hoá được làng ghi nhớ, và nhiều lễ hội được tổ chức đúng vào ngày đó. Bốn vị trong Tứ bất tử thì khác: truyện kể về các vị không có đoạn kết bằng cái chết bình thường.
Thánh Gióng sau khi đánh tan giặc thì cưỡi ngựa lên núi Sóc rồi bay về trời, để lại áo giáp trên núi. Tản Viên sau trận chiến với Thuỷ Tinh vẫn ở trên núi Ba Vì, năm nào cũng chặn nước lũ, nghĩa là truyện kể coi ông vẫn còn đó. Chử Đồng Tử và Tiên Dung cùng cả thành quách bay lên trời trong một đêm, chỗ đất cũ sụt xuống thành đầm. Mẫu Liễu Hạnh là tiên nữ trên trời giáng xuống trần gian, hết hạn thì về trời, rồi lại xuống, nên cái chết ở đời chỉ là một lần trở về.
Vì không có cái chết, các vị được hình dung là luôn hiện diện, có thể được cầu khấn ở bất cứ đâu chứ không chỉ ở nơi có mộ hay nơi "hoá". Đây là lý do nhà nghiên cứu xếp cả bốn vào nhóm thần linh có tầm vóc vượt khỏi một làng, khác với phần đông thần làng chỉ được biết trong vài xã. Cách hiểu này là của truyện kể và tín ngưỡng; với người nghiên cứu, cả bốn là nhân vật truyền thuyết, không phải nhân vật có sử liệu xác nhận.
Ba vị trước, một vị sau: bộ bốn hình thành thế nào
Ba vị Tản Viên, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử đều thuộc lớp truyện về thời dựng nước. Truyện của các vị được chép trong sách từ thế kỷ 14–15 và đã được thờ cúng từ trước đó khá lâu; Việt điện u linh, sách chép về thần linh soạn đời Trần, cũng có mục về Thánh Gióng. Như vậy có cơ sở để nói ba vị đã được tôn thờ rộng rãi từ thời Lý – Trần.
Mẫu Liễu Hạnh thì khác. Các tài liệu phổ biến ghi Bà giáng trần lần đầu ở làng Vân Cát vào khoảng giữa thế kỷ 16. Tín ngưỡng thờ Bà lan rộng trong các thế kỷ 17–18, gắn với phủ Dầy, phủ Tây Hồ, đền Sòng. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chính sức lan toả ấy khiến dân gian đặt Bà ngang hàng với ba vị thần cổ, thành bộ bốn.
Không có văn bản nào "ban hành" danh sách Tứ bất tử. Đây là cách gọi hình thành trong dân gian và được các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian thế kỷ 20 dùng lại để chỉ bốn vị thần tiêu biểu. Vì vậy khi đọc sách, bạn có thể gặp cách nói khác nhau về lúc bộ bốn ra đời; những gì chắc nhất là ba vị đầu cổ hơn nhiều so với vị thứ tư, và Mẫu Liễu Hạnh là vị nữ duy nhất trong nhóm.
Các cách xếp và cách hiểu khác nhau
Thứ tự xếp không cố định. Sách thường nêu Tản Viên đầu tiên, vì ông gắn với núi tổ của vùng đồng bằng sông Hồng và được nhiều triều đại phong tặng. Nhưng trong lời nói dân gian, thứ tự các vị hay được đọc lẫn, không ai coi đó là thứ bậc cao thấp. Xếp hạng các vị thần theo kiểu "vị nào linh hơn" không phải cách nghĩ của tín ngưỡng này.
Có nơi hiểu "bất tử" theo nghĩa rộng hơn. Một số cách nói dân gian gọi các vị thần có phép lạ, không có ngày hoá rõ ràng là "bất tử", nên đôi khi bạn sẽ nghe ai đó nhắc thêm tên khác. Tuy vậy bộ bốn vị nêu trên là cách xếp được sách nghiên cứu, sách giáo khoa và các bảo tàng dùng nhất quán.
Mỗi vị thuộc một mạch thờ riêng. Tản Viên được thờ cả như thần núi lẫn như Thành hoàng của nhiều làng; Thánh Gióng là thần chống giặc; Chử Đồng Tử được những người theo mạch đạo Tiên dân gian tôn là tổ; Mẫu Liễu Hạnh là trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Bốn vị vì thế ít khi được thờ chung trong một điện, dù được nhắc chung trong một tên gọi.
Tên gọi kèm chức danh thay đổi theo vùng. Cùng một vị có thể là "Đức Thánh Tản" ở Ba Vì, "Thượng đẳng thần" trên sắc phong, "Ông Tản" trong lời kể của người già. Đọc tài liệu cũ, bạn nên ghi lại mọi tên gọi để khỏi tưởng là nhiều vị khác nhau.
Bốn vị, bốn khát vọng
Các nhà nghiên cứu thường đọc Tứ bất tử như bốn hình ảnh của những điều cộng đồng người Việt mong muốn. Cách đọc này là diễn giải văn hoá, không phải điều truyện kể nói thẳng ra.
| Vị thánh | Điều truyện kể nhấn mạnh | Cách hiểu phổ biến |
|---|---|---|
| Tản Viên | Đắp núi cao hơn khi nước dâng, năm nào cũng giữ đất | Sức bền của cư dân trồng lúa trước thiên tai, nhất là lũ sông Hồng, sông Đà |
| Thánh Gióng | Cả làng góp cơm nuôi một đứa trẻ thành người đánh giặc | Sức mạnh cộng đồng trước ngoại xâm; người anh hùng không màng công danh, xong việc thì đi |
| Chử Đồng Tử | Từ nghèo khó lấy được công chúa, buôn bán, học đạo, lập nên phố chợ | Ước mơ đổi đời, đời sống sung túc, sự gắn bó giữa con người với dòng sông |
| Mẫu Liễu Hạnh | Tiên nữ xuống trần sống theo ý mình, đi chơi, làm thơ, mở quán | Khát vọng tự do và vị thế của người phụ nữ trong một xã hội nhiều ràng buộc |
Bốn khát vọng ấy bao trùm gần như mọi mặt của đời sống làng xã: đất đai, giữ nước, no đủ và con người cá nhân. Đó là một lý do bộ bốn vị được nhắc nhiều đến vậy trong sách vở và trong lời kể.
Tứ bất tử được thờ ở đâu
Mỗi vị có hàng chục, có khi hàng trăm nơi thờ. Dưới đây chỉ là các nơi thờ chính, được nhắc nhiều nhất trong thần tích và sách nghiên cứu; tên đơn vị hành chính ghi theo cách gọi sau khi sắp xếp tỉnh thành năm 2025.
- Tản Viên: đền Thượng, đền Trung, đền Hạ trên núi Ba Vì và đền Và ở vùng Sơn Tây, đều thuộc Hà Nội; ngoài ra nhiều đình làng ở Phú Thọ và Hà Nội thờ ông làm Thành hoàng.
- Thánh Gióng: đền Phù Đổng, nơi truyện kể là quê của Gióng, và đền Sóc trên núi Vệ Linh, nơi Gióng bay về trời; cả hai ở Hà Nội. Hội Gióng ở hai đền này được UNESCO ghi danh năm 2010.
- Chử Đồng Tử: đền Đa Hoà và đền Dạ Trạch ở Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên, cùng nhiều đình, đền ven sông Hồng.
- Mẫu Liễu Hạnh: quần thể phủ Dầy ở Vụ Bản (thuộc Nam Định cũ, nay là tỉnh Ninh Bình), phủ Tây Hồ ở Hà Nội, đền Sòng ở Thanh Hoá; Bà còn được thờ trong hầu hết các điện thờ Mẫu.
Bài này không chỉ đường hay hướng dẫn cách đi lễ. Nếu bạn định ghé thăm, ban quản lý di tích ở từng nơi là người nói rõ nhất về giờ mở cửa, lễ nghi và những điều cần giữ.
Đọc về Tứ bất tử thế nào cho đúng
Truyện về bốn vị có rất nhiều bản, từ sách cổ đến truyện tranh, phim hoạt hình. Mấy bước sau giúp bạn đọc, kể lại hay viết về các vị mà không lẫn truyền thuyết với sử liệu.
- Hỏi xem bản mình đang đọc lấy từ đâu: sách cổ như Lĩnh Nam chích quái, thần tích của một làng, sách giáo khoa hay một bản kể lại hiện đại. Mỗi lớp có thêm bớt chi tiết.
- Ghi nhận dị bản thay vì chọn một bản "đúng". Ví dụ chuyện Gióng ăn bao nhiêu nong cơm, Tản Viên có cha mẹ là ai, mỗi nơi kể một khác.
- Phân biệt địa danh có thật với sự kiện có thật. Núi Ba Vì, làng Phù Đổng, bãi Tự Nhiên có thật; điều đó không biến truyện kể thành sử liệu.
- Dùng cách nói của văn hoá dân gian: "tương truyền", "theo thần tích…", "dân gian kể…". Tránh khẳng định các vị có thật hay không có thật.
- Với điều liên quan tới nghi lễ, thờ cúng, hãy hỏi thủ từ, ban quản lý di tích hoặc người am hiểu ở chính nơi thờ, vì mỗi đền có lệ riêng.
Đọc theo cách này, bạn vừa giữ được vẻ đẹp của truyện kể vừa không biến nó thành điều mà truyện kể không định nói.
Câu hỏi thường gặp
Tứ bất tử gồm những vị nào?
Tứ bất tử gồm Tản Viên Sơn Thánh (Sơn Tinh), Phù Đổng Thiên Vương (Thánh Gióng), Chử Đạo Tổ (Chử Đồng Tử) và Mẫu Liễu Hạnh. Ba vị đầu gắn với truyện thời Hùng Vương, vị thứ tư gắn với truyện kể thời Lê. Đây là cách xếp phổ biến nhất trong sách nghiên cứu và sách giáo khoa.
Vì sao Mẫu Liễu Hạnh là nữ duy nhất trong Tứ bất tử?
Ba vị còn lại thuộc lớp truyện cổ thời dựng nước, đều là nam. Mẫu Liễu Hạnh xuất hiện muộn hơn, vào khoảng thế kỷ 16, và được đặt vào bộ bốn khi tín ngưỡng thờ Bà đã lan rất rộng. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là dấu hiệu cho vị trí lớn của nữ thần trong tâm thức người Việt.
Tứ bất tử có phải nhân vật lịch sử không?
Không có sử liệu xác nhận bốn vị là người có thật. Cả bốn là nhân vật của truyền thuyết và tín ngưỡng, dù truyện kể gắn với địa danh có thật như núi Ba Vì, làng Phù Đổng, bãi Tự Nhiên hay làng Vân Cát. Khi viết, nên dùng cách nói "tương truyền" hoặc "theo truyện kể".
Tứ bất tử và Tứ linh có liên quan gì không?
Không. Tứ linh là bốn linh vật long, lân, quy, phụng, có gốc từ văn hoá Trung Hoa và phổ biến trong trang trí đình chùa. Tứ bất tử là bốn vị thánh của tín ngưỡng người Việt. Hai tên gọi chỉ giống nhau ở chữ "tứ", nghĩa là bốn.
Có ngày lễ chung cho cả Tứ bất tử không?
Không có ngày lễ chung. Mỗi vị có ngày tiệc và lễ hội riêng ở nơi thờ chính, theo âm lịch và theo lệ của từng làng, từng đền. Muốn biết ngày cụ thể ở một nơi, bạn nên hỏi ban quản lý di tích địa phương vì mỗi nơi có thể khác nhau.
Học sinh nên đọc truyện Tứ bất tử ở đâu cho đáng tin?
Bạn có thể bắt đầu từ các bản dịch Lĩnh Nam chích quái do các nhà nghiên cứu Hán Nôm thực hiện, rồi đối chiếu với tuyển tập truyện cổ tích, truyền thuyết của các nhà sưu tầm có uy tín. Sách giáo khoa Ngữ văn cũng chọn in một số truyện như Thánh Gióng, Sơn Tinh – Thuỷ Tinh.