Truyện Thánh Gióng thường được hiểu là truyện về sức mạnh của cả cộng đồng khi đất nước bị xâm lấn, về người anh hùng lớn lên từ nhân dân và ra đi không cần đền đáp. Mỗi chi tiết trong truyện, từ đứa trẻ ba tuổi không nói đến bụi tre cháy vàng, đều được người đọc các thế hệ gắn cho một lớp nghĩa riêng.
Bài này không kể lại thân thế của Gióng mà đi vào từng chi tiết biểu tượng, những dấu tích dân gian gắn với truyện, và cách hình tượng Gióng sống tiếp trong đời sống hôm nay. Các cách hiểu dưới đây là diễn giải văn hoá của người đọc và nhà nghiên cứu, không phải điều truyện nói thẳng ra; bạn hoàn toàn có thể đọc thêm theo cách của mình.
Các chi tiết biểu tượng và cách hiểu phổ biến
Bảng dưới gom những chi tiết hay được phân tích nhất. Có chi tiết mang hai ba cách hiểu cùng lúc, và các cách hiểu này không loại trừ nhau.
| Chi tiết trong truyện | Cách hiểu phổ biến |
|---|---|
| Ba tuổi không nói, không cười, không đứng | Sức mạnh tiềm ẩn chờ thời; người dân bình thường chỉ vùng lên khi đất nước cần |
| Tiếng nói đầu tiên là xin đi đánh giặc | Ý thức giữ nước được đặt lên trước mọi nhu cầu riêng |
| Bà con góp cơm, góp cà nuôi Gióng | Người anh hùng là con của cả cộng đồng, không phải của riêng một nhà |
| Vươn vai thành tráng sĩ | Sự trưởng thành vượt bậc khi hoàn cảnh đòi hỏi |
| Ngựa sắt, roi sắt do vua sai rèn | Sức người kết hợp với kỹ thuật, vũ khí của thời đại |
| Roi gãy, nhổ tre quật giặc | Cây cỏ quê nhà cũng thành vũ khí; cả đất nước cùng đánh giặc |
| Cởi áo giáp, bay về trời | Người anh hùng không nhận công, xong việc thì đi; sự bất tử trong ký ức cộng đồng |
Đọc bảng này, bạn sẽ thấy hầu hết cách hiểu đều xoay quanh hai trục: cộng đồng và sự vô tư. Đó cũng là hai điều khiến Gióng trở thành hình tượng được yêu mến bậc nhất trong truyền thuyết Việt.
Đứa trẻ không nói và tiếng nói đầu tiên
Chi tiết một đứa trẻ ba tuổi chưa biết nói, chưa biết cười, nằm đâu nằm đấy, là chi tiết khiến người nghe nhớ nhất. Nó tạo ra một độ chênh rất lớn: từ chỗ yếu ớt nhất đến chỗ mạnh mẽ nhất chỉ trong một khoảnh khắc. Truyện cổ nhiều nơi dùng cách này để làm nổi bật phép màu.
Điều đáng chú ý là câu nói đầu tiên của Gióng không phải gọi mẹ, không phải đòi ăn, mà là nhờ mẹ mời sứ giả vào. Nhiều thầy cô dạy văn hiểu đây là cách truyện đặt việc nước lên trên hết: tiếng nói đầu đời của người anh hùng dành cho việc giữ đất. Cách hiểu khác nhấn vào chữ "chờ": có những sức mạnh im lặng rất lâu, chỉ cất lên khi thật sự cần.
Cũng có người đọc thấy trong đứa trẻ ấy hình ảnh của những người dân bình thường, sống lặng lẽ, không ai để ý, nhưng khi đất nước gặp nạn thì bỗng trở thành người lính. Cách đọc này giải thích vì sao Gióng không phải con vua, con quan, mà là con của một bà mẹ nghèo ở một làng quê bình thường.
Ngựa sắt, roi sắt và dấu ấn của thời đại kim khí
Trong các truyện về thời dựng nước, ít có chi tiết nào gợi đến kỹ thuật rõ như ngựa sắt, roi sắt. Gióng không đánh giặc bằng phép trần trụi, mà cần vua cho rèn vũ khí. Người thợ rèn, dù không có tên trong truyện, là một nhân vật vô hình đứng sau chiến thắng.
Một số nhà nghiên cứu xem chi tiết này như dấu ấn của thời người Việt cổ đã biết luyện kim, gắn với những thành tựu khảo cổ của văn hoá Đông Sơn về đồ đồng và những dấu vết sắt sớm. Họ không coi truyện là bằng chứng khảo cổ, mà coi truyện là nơi ký ức về một bước tiến kỹ thuật được giữ lại dưới hình thức thần kỳ.
Cũng cần đọc chi tiết này một cách cẩn thận. Không thể từ ngựa sắt trong truyện mà suy ra niên đại cụ thể của sự kiện, vì truyện được chép lại nhiều thế kỷ sau và người chép có thể đã thêm thắt theo hiểu biết thời mình. Điều chắc chắn hơn là: người kể truyện thấy vũ khí bằng sắt đủ quan trọng để trao nó cho vị anh hùng lớn nhất của mình.
Bụi tre làng: khi cây cỏ quê nhà thành vũ khí
Giữa trận đánh, roi sắt gãy. Gióng không chờ vua rèn roi mới, mà nhổ ngay những bụi tre bên đường quật vào quân giặc. Đây là bước ngoặt nhỏ nhưng giàu ý nghĩa: vũ khí của triều đình hỏng, thì thứ cây mọc quanh mọi làng quê lại tiếp sức.
Tre trong đời sống làng Việt xưa có mặt ở khắp nơi: làm hàng rào luỹ làng, làm nhà, làm đồ dùng, làm chông, làm gậy. Truyện cho tre vào tay Gióng là đưa cả làng quê vào trận đánh. Người đọc thường hiểu rằng khi cả nước có việc, ngay cả cây cỏ quanh nhà cũng góp phần, không có gì đứng ngoài cuộc.
Chi tiết này còn tạo ra một sự cân bằng thú vị trong truyện. Ngựa sắt, roi sắt là sản phẩm của kỹ thuật, do vua cho làm; bụi tre là của tự nhiên, của dân. Chiến thắng đến từ cả hai. Các bài văn, bài thơ sau này về cây tre Việt Nam hay nhắc lại hình ảnh tre đánh giặc, và một phần gốc của hình ảnh ấy nằm trong truyện Gióng.
Khi kể cho trẻ, chi tiết nhổ tre thường là đoạn trẻ thích nhất vì nó sinh động. Đó cũng là dịp tốt để cho trẻ nhìn những bụi tre thật ở quê, hoặc ở công viên, và kể lại truyện theo cách của mình.
Dấu tích của Gióng trong cảnh vật quanh Hà Nội
Ở vùng Gia Lâm, Sóc Sơn và dọc đường được kể là Gióng đi qua, dân gian gắn nhiều cảnh vật với truyện. Đây là cách người xưa "viết" truyền thuyết lên mặt đất, không phải bằng chứng địa chất.
- Những ao hồ tròn nối nhau: được giải thích là vết chân ngựa sắt của Gióng in xuống đất. Ở nhiều làng, người già vẫn chỉ cho con cháu những ao "vết chân ngựa".
- Tre đằng ngà: giống tre thân vàng óng, được kể là bị lửa từ miệng ngựa phun ra làm cháy vàng khi Gióng nhổ tre đánh giặc.
- Làng Cháy: truyện kể ngựa phun lửa làm cháy một làng trên đường đi, từ đó làng mang tên ấy.
- Núi Sóc và chỗ để áo giáp: núi Vệ Linh ở Sóc Sơn được coi là nơi Gióng cởi áo, bay về trời; đền Sóc được dựng ở đây.
- Những nơi Gióng dừng chân: nhiều làng dọc đường có truyện riêng về chỗ Gióng nghỉ, cho ngựa uống nước, ăn cơm, và lập miếu thờ ở đó.
Loại truyện giải thích địa danh như thế rất phổ biến trong văn hoá dân gian các nước. Nó cho thấy truyện Gióng không chỉ được kể, mà được cả một vùng đất "mang" trên mình, thế hệ nào đi qua cũng được nhắc lại.
Xong việc thì đi: hình mẫu người anh hùng không nhận công
Kết thúc truyện Gióng khác hẳn nhiều truyện anh hùng khác. Không có cảnh vua ban thưởng, không có lễ cưới, không có ngai vàng. Gióng thắng trận, cưỡi ngựa lên núi, cởi áo giáp rồi bay đi. Vua chỉ còn cách lập đền thờ ở quê để nhớ công.
Nhiều người đọc thấy đây là chi tiết đẹp nhất của truyện: người anh hùng làm việc lớn vì cộng đồng, không vì phần thưởng, và khi việc xong thì trả lại mọi thứ, kể cả bộ giáp. Trong văn hoá Việt, hình mẫu ấy được nhắc đi nhắc lại, từ lời dạy trong nhà đến bài giảng trên lớp.
Cái kết bay về trời cũng là cái kết "bất tử". Gióng không chết, nên không có ngày giỗ như các nhân thần; ngài được tưởng niệm như một sự hiện diện còn mãi. Đây là lý do Gióng đứng trong Tứ bất tử, và là lý do hình ảnh Gióng luôn gắn với sự trẻ trung, sung sức chứ không bao giờ già đi.
Có người đọc cái kết ấy theo một hướng khác: người anh hùng rời đi để quyền điều hành trở về với vua và với dân, không có ai lợi dụng chiến công để đứng trên người khác. Cách đọc này không có trong lời truyện, nhưng nó cho thấy một truyện cổ ngắn có thể gợi những suy nghĩ rất xa về cách một cộng đồng nhìn quyền lực và công lao.
Hình tượng Gióng trong đời sống hôm nay
Điều thú vị là hình tượng Gióng vẫn sống song song ở hai không gian. Một bên là không gian tín ngưỡng: đền Phù Đổng, đền Sóc, những làng thờ ngài, nơi người ta đến thắp hương và dự hội. Bên kia là không gian giáo dục và văn hoá đại chúng, nơi Gióng là nhân vật của bài học, của tranh vẽ thiếu nhi. Hai không gian ấy không mâu thuẫn, mà bổ sung cho nhau.
Truyện Thánh Gióng có mặt trong sách giáo khoa Ngữ văn qua nhiều thế hệ, thường là một trong những truyền thuyết đầu tiên học sinh lớp dưới được học kỹ. Nhờ vậy, hầu như người Việt nào cũng thuộc lòng các chi tiết chính.
Tên Phù Đổng được dùng đặt cho Hội khoẻ Phù Đổng, ngày hội thể thao dành cho học sinh phổ thông, như một cách gửi gắm hình ảnh tuổi trẻ khoẻ mạnh, vươn vai lớn dậy. Hình ảnh ngựa sắt, tráng sĩ cầm tre cũng xuất hiện trong tranh, tượng, sân khấu, phim hoạt hình và truyện tranh dành cho thiếu nhi.
Với người làm nội dung, Gióng là hình tượng dễ dùng nhưng cũng dễ dùng sai. Nên tránh biến Gióng thành siêu anh hùng kiểu nước ngoài với phép thuật tuỳ tiện, tránh gắn Gióng vào quảng cáo theo cách thiếu tôn trọng, và nên giữ những chi tiết cốt lõi: cả làng nuôi, ngựa sắt, nhổ tre, bay về trời. Khi cần tham khảo hình ảnh tượng thờ hay đồ thờ, bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Thánh Gióng muốn nói điều gì?
Truyện ca ngợi tinh thần giữ nước của cả cộng đồng và hình mẫu người anh hùng lớn lên từ nhân dân, làm việc lớn mà không cần đền đáp. Nhiều người còn đọc truyện như ký ức về thời người Việt cổ biết rèn vũ khí bằng kim loại.
Vì sao Thánh Gióng không nói không cười suốt ba năm?
Truyện không giải thích lý do. Người đọc thường hiểu đây là cách tạo ra độ tương phản lớn giữa đứa trẻ yếu ớt và tráng sĩ phi thường, đồng thời gợi hình ảnh một sức mạnh im lặng chờ đến lúc đất nước cần mới cất lên.
Tre đằng ngà có thật không?
Có, đây là một giống tre thân màu vàng, đôi khi có sọc xanh, được trồng làm cảnh ở nhiều nơi. Truyện dân gian giải thích màu vàng ấy là do lửa từ ngựa sắt của Gióng làm cháy. Đó là lời giải thích của truyền thuyết, không phải giải thích sinh học.
Làng Cháy trong truyện Thánh Gióng ở đâu?
Truyện kể ngựa sắt phun lửa làm cháy một làng trên đường Gióng đi đánh giặc, nên làng có tên là làng Cháy. Các tài liệu dân gian gắn làng này với vùng ngoại thành Hà Nội, nhưng vị trí cụ thể có thể khác nhau tuỳ cách kể ở mỗi nơi.
Vì sao Gióng không nhận thưởng mà bay về trời?
Truyện không giải thích bằng lời, nhưng cái kết ấy thường được hiểu là hình mẫu người anh hùng vô tư, làm vì cộng đồng chứ không vì danh lợi. Bay về trời cũng là cách truyện đặt Gióng vào hàng bất tử, không có cái chết như người thường.
Hội khoẻ Phù Đổng có liên quan đến Thánh Gióng không?
Có liên quan về tên gọi. Hội khoẻ Phù Đổng lấy tên làng Phù Đổng, quê của Gióng theo truyền thuyết, để gợi hình ảnh tuổi trẻ khoẻ mạnh, lớn nhanh như Gióng vươn vai. Đây là ngày hội thể thao học đường, không phải lễ hội tín ngưỡng.