Mẫu Liễu Hạnh, hay Thánh Mẫu Liễu Hạnh, là vị nữ duy nhất trong Tứ bất tử: theo truyền thuyết, Bà là một tiên nữ trên trời bị giáng xuống trần, sinh ra ở làng Vân Cát vùng Vụ Bản, sống một đời người rồi mất sớm, nhưng sau đó nhiều lần trở lại trần gian. Các tài liệu phổ biến ghi lần giáng trần đầu tiên vào khoảng giữa thế kỷ 16, thời Lê.
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, Bà còn được tôn ở vị trí Mẫu Thượng Thiên, đứng đầu điện thần; mảng ấy được bàn ở danh mục riêng về Thánh Mẫu. Bài này chỉ kể thân thế của Bà theo truyền thuyết và thần tích: nguồn gốc trên trời, đời người ở Vân Cát, những lần trở lại, các dị bản về quê quán và những nơi thờ chính.
Tiên nữ bị giáng xuống trần gian
Hầu hết các bản kể bắt đầu từ thiên đình. Bà vốn là một người con gái của Ngọc Hoàng, sống trên trời. Một bản phổ biến kể rằng trong một buổi tiệc, Bà lỡ tay làm vỡ một chén ngọc, và vì lỗi ấy bị đày xuống trần gian một thời gian. Có bản không nhắc tới chén ngọc, chỉ nói Bà phạm lỗi nhỏ, hoặc tự xin xuống trần.
Mô típ tiên nữ bị giáng trần vì một lỗi nhỏ không hiếm trong truyện cổ Á Đông. Điều làm truyện Liễu Hạnh khác là đời sống của Bà ở trần gian không dừng ở một lần. Bà xuống, sống, về trời, rồi lại xuống, mỗi lần một nơi, một thân phận. Chính sự trở đi trở lại ấy làm nên cái tên "bất tử".
Thiên đình trong truyện Liễu Hạnh là thiên đình của tâm thức dân gian Việt, với Ngọc Hoàng như một người cha nghiêm khắc mà thương con. Khi đọc, bạn nên hiểu đây là khung kể chuyện chứ không phải giáo lý của một tôn giáo cụ thể.
Chi tiết Bà là con gái của Ngọc Hoàng cũng giải thích vì sao trong lời kể, Bà vừa có phép vừa có thể tự quyết những chuyện mà người thường không làm được. Đặt một nữ thần vào vị trí con của đấng tối cao trên trời là cách dân gian nâng Bà ngang hàng với các vị thần cổ nhất.
Các tên gọi và danh xưng của Bà
Cũng như nhiều vị thần lớn, Bà được gọi bằng nhiều tên tuỳ hoàn cảnh: trong truyện kể, trong điện thờ, trong lời nói hằng ngày. Bảng dưới gom các tên thường gặp để bạn không nhầm là nhiều vị khác nhau.
| Tên gọi | Thường gặp ở đâu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Liễu Hạnh công chúa | Truyện kể, văn chầu | Gợi nguồn gốc là con gái Ngọc Hoàng trên thiên đình |
| Giáng Tiên | Thần tích về lần giáng trần ở Vân Cát | Tên đặt khi sinh ra trong nhà họ Lê, nghĩa là tiên giáng xuống |
| Mẫu Liễu, Thánh Mẫu Liễu Hạnh | Lời nói của người đi lễ, sách nghiên cứu | Cách gọi tôn kính phổ biến nhất hiện nay |
| Mẫu Thượng Thiên | Điện thần Tam phủ, Tứ phủ ở nhiều nơi | Vị trí đứng đầu điện thần; cách xếp có thể khác theo vùng |
| Bà Chúa Liễu | Lời kể dân gian một số vùng | Cách gọi thân mật, gần với lối gọi các bà chúa trong dân gian |
Trong sắc phong và văn bia, danh xưng của Bà còn dài hơn nhiều vì có các mỹ tự do triều đình gia phong. Muốn trích chính xác, bạn nên dựa vào bản dịch của các nhà nghiên cứu Hán Nôm đã công bố, không nên tự phiên.
Lần giáng trần đầu tiên ở làng Vân Cát
Theo truyền thuyết và thần tích được lưu truyền, Bà giáng sinh vào một gia đình họ Lê ở làng Vân Cát, vùng Thiên Bản xưa, nay thuộc Vụ Bản. Vùng này trước là tỉnh Nam Định, từ năm 2025 thuộc tỉnh Ninh Bình. Các tài liệu phổ biến ghi năm sinh là 1557, người cha là Lê Thái Công, và tên đặt cho Bà là Giáng Tiên, nghĩa là tiên giáng xuống.
Lớn lên, Bà lấy chồng họ Trần, thường được ghi là Trần Đào Lang, sống đời vợ hiền con thảo. Rồi Bà mất rất sớm, khi mới khoảng hai mươi mốt tuổi, vào ngày mùng ba tháng ba âm lịch. Ngày này về sau trở thành ngày giỗ Mẫu, gắn với câu nói quen thuộc trong dân gian: "tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ", trong đó Cha là Đức Thánh Trần, Mẹ là Mẫu Liễu Hạnh.
Cần nhớ rằng các năm tháng, tên người trong đoạn này đến từ thần tích, truyền thuyết và các bản kể được ghi chép lại về sau, không phải từ sử liệu chính thống của triều đình. Khi viết, bạn nên dùng cách nói "theo truyền thuyết" hoặc "các tài liệu phổ biến ghi", và chấp nhận rằng có bản ghi khác.
Vân Cát hay Tiên Hương: chuyện hai làng cùng là quê Mẫu
Quanh quê của Mẫu ở Vụ Bản có hai làng gần nhau là Vân Cát và Tiên Hương, cả hai đều gắn với Bà. Ở đây hình thành quần thể di tích thường được gọi chung là phủ Dầy, gồm phủ Tiên Hương, phủ Vân Cát, lăng Mẫu và nhiều đền, phủ nhỏ khác.
Các bản thần tích và lời kể không hoàn toàn thống nhất về chuyện Bà sinh ở làng nào, giáng ở làng nào, lăng đặt ở đâu. Mỗi làng giữ một phần truyện và tự hào về phần ấy. Trong các kỳ lễ lớn, cả hai làng cùng tham gia, và các nghi thức rước giữa các phủ trong quần thể cho thấy hai cộng đồng gắn với nhau qua chính vị thần chung. Sự chia sẻ ấy đã thành một phần của tục thờ ở đây. Với người đọc bên ngoài, điều quan trọng không phải là chọn bên, mà là hiểu rằng một vị thần lớn thường được nhiều cộng đồng cùng nhận là của mình.
Hiện tượng nhiều làng cùng nhận một vị thần không riêng gì Mẫu Liễu Hạnh. Tản Viên, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử đều có nhiều làng nhận là quê hoặc là nơi từng dừng chân. Với Mẫu, hai làng nằm sát nhau nên câu chuyện càng đan cài.
Bài này không đưa ra phán đoán làng nào "đúng". Nếu bạn cần thông tin chính xác cho một bài viết hay một chuyến tham quan, hãy hỏi ban quản lý di tích ở phủ Dầy và tham khảo hồ sơ di tích đã được công bố, vì đó là nơi tổng hợp nhiều nguồn nhất.
Những lần trở lại trần gian
Bà trở lại nhiều lần. Sau khi mất ở Vân Cát, truyền thuyết kể Bà xin trở lại trần gian, và lần này sống tự do hơn, đi khắp nơi, không ràng buộc bởi gia đình. Các bản kể thường nói Bà giáng trần nhiều lần, có bản nói đúng ba lần, có bản không đếm.
Ở Hồ Tây và các cuộc xướng hoạ thơ. Một trong những truyện nổi tiếng nhất kể Bà hiện ra ở vùng Hồ Tây, gặp Phùng Khắc Khoan, danh sĩ thời Lê, cùng bạn bè ông, và cùng họ xướng hoạ thơ. Truyện cho thấy hình ảnh một nữ thần biết chữ, có tài văn chương, rất khác hình ảnh tiên nữ thụ động. Các bài thơ được truyền lại có nhiều dị bản, không nên trích như văn bản chắc chắn.
Ở Sòng Sơn, xứ Thanh. Nhiều bản kể Bà dừng chân ở vùng Sòng Sơn, nay thuộc Thanh Hoá, mở quán bên đường. Nơi đây về sau có đền Sòng, một trong những nơi thờ Bà lớn nhất.
Ở nhiều nơi khác. Lời kể dân gian còn gắn Bà với đèo Ngang, với các vùng xứ Lạng, xứ Nghệ. Mỗi nơi có một truyện ngắn về cuộc gặp gỡ của Bà với người trần, thường là thử lòng người, giúp người tốt và trêu kẻ hợm hĩnh. Phần lớn những truyện này được ghi lại muộn, mỗi nơi một vẻ.
Từ lời kể dân gian đến Vân Cát thần nữ truyện
Truyện về Mẫu Liễu Hạnh được biết đến rộng rãi trong giới có học qua Vân Cát thần nữ truyện, một truyện truyền kỳ viết bằng chữ Hán, nằm trong tập Truyền kỳ tân phả thường được gắn tên nữ sĩ Đoàn Thị Điểm, thế kỷ 18. Truyện kể có đầu có cuối về thân thế Bà, các lần trở lại và cuộc xướng hoạ ở Hồ Tây.
Đây là một tác phẩm văn học, không phải thần tích hay sử liệu. Người viết đã chọn lọc, sắp xếp và thêm thắt các lời kể dân gian theo lối truyền kỳ, thể loại truyện có yếu tố kỳ ảo rất được ưa chuộng thời ấy. Tuy vậy, chính tác phẩm này góp phần lớn vào việc định hình hình ảnh Liễu Hạnh trong tâm thức người có học.
Bên cạnh đó còn nhiều nguồn khác: thần tích các đền phủ, các bài văn chầu trong nghệ thuật hát văn, các bản diễn ca. Các nguồn này không phải lúc nào cũng khớp nhau. Khi trình bày thân thế Bà, cách làm thận trọng là nêu rõ mình dựa theo nguồn nào.
Mẫu Liễu Hạnh được thờ ở đâu
Bà được thờ ở hầu hết các đền, phủ, điện thờ Mẫu trên cả nước. Dưới đây là những nơi thờ chính được nhắc nhiều nhất trong tài liệu, ghi theo đơn vị hành chính hiện hành.
- Quần thể phủ Dầy ở Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình (trước là Nam Định): nơi gắn với quê Mẫu, gồm phủ Tiên Hương, phủ Vân Cát và lăng Mẫu.
- Phủ Tây Hồ ở Hà Nội: gắn với truyện Bà hiện ra bên Hồ Tây và cuộc gặp gỡ các danh sĩ.
- Đền Sòng ở vùng Bỉm Sơn, Thanh Hoá: gắn với truyện Bà dừng chân mở quán ở Sòng Sơn.
- Phủ Quảng Cung và nhiều đền phủ khác trong vùng Nam Định cũ: được thần tích các nơi gắn với các lần Bà giáng trần.
- Điện thờ Mẫu ở khắp nơi: Bà được thờ trong điện thần Tam phủ, Tứ phủ ở cả ba miền.
Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể năm 2016. Phần nghi lễ, điện thần và cách đi lễ thuộc về các bài chuyên sâu khác; bài này chỉ dừng ở thân thế của Bà.
Câu hỏi thường gặp
Mẫu Liễu Hạnh tên thật là gì?
Theo truyền thuyết và thần tích được lưu truyền, ở lần giáng trần đầu tiên tại làng Vân Cát, Bà có tên là Giáng Tiên, con gái ông Lê Thái Công. Đây là thông tin của truyền thuyết, các bản ghi chép có thể khác nhau ở một số chi tiết.
Mẫu Liễu Hạnh sinh năm nào?
Các tài liệu phổ biến ghi Bà giáng sinh năm 1557 ở làng Vân Cát và mất khoảng năm 1577, khi mới hai mươi mốt tuổi. Những mốc này đến từ thần tích và truyền thuyết, không phải sử liệu chính thống, nên khi viết nên kèm cách nói "theo truyền thuyết".
Vì sao gọi là "tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ"?
Câu nói chỉ hai ngày giỗ lớn trong tín ngưỡng dân gian: tháng Tám âm lịch giỗ Đức Thánh Trần, được tôn là Cha; tháng Ba âm lịch giỗ Mẫu Liễu Hạnh, được tôn là Mẹ. Ngày giỗ Mẫu thường được ghi là mùng ba tháng ba âm lịch.
Phủ Dầy ở đâu?
Phủ Dầy là quần thể di tích thờ Mẫu Liễu Hạnh ở vùng Vụ Bản, trước thuộc tỉnh Nam Định, từ năm 2025 thuộc tỉnh Ninh Bình. Quần thể gồm phủ Tiên Hương, phủ Vân Cát, lăng Mẫu và nhiều di tích nhỏ. Thông tin tham quan nên hỏi ban quản lý di tích.
Mẫu Liễu Hạnh và Phùng Khắc Khoan có quan hệ gì?
Theo truyền thuyết và Vân Cát thần nữ truyện, Bà từng hiện ra gặp Phùng Khắc Khoan, danh sĩ thời Lê, cùng bạn bè ông và xướng hoạ thơ. Đây là truyện kể mang tính văn chương, không phải ghi chép lịch sử về cuộc gặp gỡ có thật.
Mẫu Liễu Hạnh có phải Mẫu Thượng Thiên không?
Trong điện thần thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, nhiều nơi tôn Mẫu Liễu Hạnh ở vị trí Mẫu Thượng Thiên, đứng đầu điện thần. Tuy vậy cách sắp xếp điện thần có khác nhau theo vùng và theo từng đền phủ, nên muốn hiểu cụ thể, bạn nên hỏi thủ nhang hoặc người am hiểu tại nơi thờ.