Quan Công, tức Quan Vũ, là võ tướng có thật cuối thời Đông Hán, đầu thời Tam Quốc ở Trung Hoa; qua hơn một nghìn năm, ông được các triều đại Trung Hoa phong dần lên hàng đế, được Nho, Phật, Đạo cùng tôn kính, và theo chân người Hoa cùng văn hoá Hán học vào Việt Nam, trở thành Quan Thánh Đế Quân được thờ ở hội quán, ở các ngôi chùa Ông, và trong điện thờ của một số tôn giáo, tín ngưỡng của người Việt.
Đây là một trường hợp nhân thần đặc biệt trong chuyên mục: một người có thật, nhưng không phải người Việt, được thần hoá ở nơi khác rồi mới đến Việt Nam. Bài lần theo từng chặng của con đường ấy và giải thích những điều hay bị nhầm, như Quan Bình, Châu Thương là ai, hay vì sao đền Quán Thánh ở Hà Nội không thờ Quan Công.
Quan Vũ trong sử và trong tiểu thuyết
Quan Vũ, tự Vân Trường, là tướng dưới quyền Lưu Bị, sống vào cuối thời Đông Hán. Bộ Tam quốc chí của Trần Thọ, sách sử viết không lâu sau thời kỳ ấy, chép về ông khá ngắn gọn: một người dũng mãnh, trọng nghĩa, từng trấn giữ Kinh Châu, cuối cùng thua trận và bị giết. Sách không nhắc đến những chi tiết sau này trở nên nổi tiếng như kết nghĩa vườn đào hay gương mặt đỏ. Đó là lớp sử liệu, mỏng và tỉnh táo, đúng với lối viết sử của thời ấy.
Lớp thứ hai đến hơn một nghìn năm sau với tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa thời Minh, thường được ghi là của La Quán Trung. Tiểu thuyết tô đậm hình ảnh Quan Vũ thành biểu tượng của chữ nghĩa và lòng trung: kết nghĩa vườn đào, qua năm cửa ải chém sáu tướng, tha Tào Tháo ở Hoa Dung. Nhiều chi tiết trong số này là hư cấu hoặc phóng đại so với sử.
Người Việt biết đến Quan Công chủ yếu qua lớp thứ hai. Tiểu thuyết được dịch, được kể, được diễn trên sân khấu tuồng, hát bội, và trở thành nguồn hình ảnh chính về ông. Hiểu điều này giúp bạn thấy rằng Quan Công được thờ ở Việt Nam là Quan Công của tiểu thuyết và tín ngưỡng, không phải nhân vật khô gọn của sử.
Những chặng thần hoá ở Trung Hoa
Từ tướng bại trận thành người được tưởng nhớ. Sau khi ông mất, ở những nơi gắn với cuộc đời ông bắt đầu có chỗ thờ. Đây là bước quen thuộc của mọi nhân thần: cộng đồng địa phương giữ ký ức về người có công.
Được các triều đại phong dần. Qua các triều Tống, Nguyên, Minh, Thanh, tước hiệu của ông được nâng dần từ hầu lên vương rồi lên đế. Mỗi lần gia phong là một lần nhà nước khẳng định vị thế của ông, thường gắn với nhu cầu đề cao lòng trung của quan quân.
Được ba truyền thống cùng đón nhận. Nho gia tôn ông là Võ Thánh, đặt cạnh Khổng Tử là Văn Thánh. Phật giáo Trung Hoa có truyền thuyết ông trở thành vị hộ pháp Già Lam. Đạo giáo dân gian đưa ông vào điện thần với tôn hiệu riêng. Hiếm có nhân vật nào được cả ba truyền thống cùng tôn kính như vậy.
Trở thành vị thần của nhiều nghề. Thương nhân thờ ông vì chữ tín, người làm võ thờ ông vì sự dũng mãnh, nhiều hội nhóm thờ ông vì tình nghĩa anh em. Mỗi nhóm nhìn thấy ở ông một phẩm chất mình cần.
Theo hai con đường vào Việt Nam
Con đường thứ nhất là người Hoa di cư. Từ thế kỷ XVII, các cộng đồng người Hoa đến định cư ở Hội An, Cù lao Phố ở Biên Hoà, Chợ Lớn, Cần Thơ và nhiều nơi khác. Họ dựng hội quán theo nhóm quê gốc, và Quan Công thường là vị được thờ chính hoặc phối thờ. Nhiều hội quán được người Việt địa phương gọi là "chùa Ông", như Quan Công miếu ở Hội An, Thất Phủ cổ miếu ở Cù lao Phố hay ngôi chùa Ông bên bến Ninh Kiều ở Cần Thơ.
Con đường thứ hai là văn hoá Hán học của chính người Việt. Tầng lớp nho sĩ đọc sử và tiểu thuyết Trung Hoa, và hình ảnh Quan Công như biểu tượng của trung nghĩa đi vào văn chương, sân khấu. Ở một số nơi thờ của người Việt, Quan Công được phối thờ như một vị thần trung nghĩa, bên cạnh các vị thần bản địa.
Trong một số tôn giáo, tín ngưỡng ra đời ở Việt Nam thời cận đại, Quan Công cũng có vị trí. Chẳng hạn trong đạo Cao Đài, Quan Thánh Đế Quân là một trong ba vị được gọi chung là Tam Trấn Oai Nghiêm. Bài chỉ ghi nhận điều này như một dữ kiện; muốn hiểu ý nghĩa giáo lý, bạn nên hỏi chức sắc của tôn giáo đó.
Quan Bình, Châu Thương và những điều hay bị nhầm
Trong các nơi thờ, Quan Công thường được bài trí cùng hai nhân vật: một người cầm ấn, một người cầm đao. Người cầm ấn thường được nói là Quan Bình, người cầm đao là Châu Thương. Điều thú vị là hai nhân vật này cho thấy rõ cách tiểu thuyết và tín ngưỡng chồng lên sử.
Quan Bình trong Tam quốc chí là con ruột của Quan Vũ, cùng cha tử trận. Trong Tam quốc diễn nghĩa, Quan Bình lại được kể là con nuôi. Còn Châu Thương là nhân vật không thấy trong sử, được tiểu thuyết tạo ra, nhưng vẫn đứng hầu bên Quan Công trong nhiều nơi thờ. Tín ngưỡng đã nhận cả nhân vật hư cấu vào điện thần, một ví dụ rất rõ về việc thần hoá có thể đi xa khỏi sử liệu.
Một nhầm lẫn khác hay gặp ở Hà Nội là đền Quán Thánh. Nhiều người nghe chữ "Thánh" rồi nghĩ đền thờ Quan Thánh Đế Quân, nhưng thực ra đền Quán Thánh thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, một vị thần trấn giữ phương Bắc, với pho tượng đồng đen nổi tiếng. Chữ "Quán" ở đây là đạo quán, không liên quan đến họ Quan. Phân biệt được điều này giúp bạn tránh một lỗi phổ biến khi giới thiệu di tích.
Ba lớp hình ảnh của Quan Công
Bảng sau tóm tắt cách hình ảnh Quan Công thay đổi qua từng lớp nguồn:
| Khía cạnh | Sử (Tam quốc chí) | Tiểu thuyết (Diễn nghĩa) | Tín ngưỡng |
|---|---|---|---|
| Con người | Võ tướng dũng mãnh, trọng nghĩa | Biểu tượng tuyệt đối của trung nghĩa | Quan Thánh Đế Quân, Võ Thánh |
| Quan Bình | Con ruột, tử trận cùng cha | Con nuôi | Đứng hầu, cầm ấn |
| Châu Thương | Không có | Nhân vật hư cấu, tướng theo hầu | Đứng hầu, cầm đao |
| Kết thúc đời | Thua trận, bị giết | Kể đầy bi tráng | Hiển thánh, được phong đế |
| Thanh đao | Sử không mô tả chi tiết | Thanh long yển nguyệt đao nổi tiếng | Vật cầm tay của người đứng hầu |
Chi tiết thanh đao là ví dụ nhỏ mà rõ: món binh khí ai cũng nhớ đến từ tiểu thuyết, rồi đi vào cách bài trí nơi thờ. Đọc theo bảng, bạn sẽ thấy tín ngưỡng không chọn lớp sử mà chọn lớp tiểu thuyết làm nền. Đây là điều thường thấy: dân gian thờ hình ảnh mình yêu mến, không nhất thiết là hình ảnh chính xác nhất.
Vì sao người Việt dễ đón nhận Quan Công
Quan Công là vị thần gốc ngoại nhưng không bị xem là xa lạ ở Việt Nam. Lý do đầu tiên là nền tảng Nho học chung: những giá trị mà hình ảnh ông đại diện, như trung, nghĩa, tín, cũng là những giá trị người Việt được dạy qua nhiều thế kỷ học chữ Hán. Một người đọc sách thánh hiền dễ thấy ở Quan Công hình mẫu của người quân tử cầm gươm.
Lý do thứ hai là sân khấu. Tuồng, hát bội ở miền Trung và miền Nam có nhiều vở lấy tích Tam Quốc, trong đó Quan Công thường là vai được kính trọng nhất, với gương mặt đỏ đặc trưng. Nhiều thế hệ khán giả quen với Quan Công qua sân khấu trước khi biết đến ông qua đền miếu. Khi một nhân vật đã quen thuộc như vậy, việc thờ phụng ông không còn cảm giác xa lạ.
Lý do thứ ba là cuộc sống chung giữa người Việt và người Hoa ở các đô thị phía Nam suốt mấy trăm năm. Người Việt buôn bán, làm ăn cạnh hội quán, tham dự ngày vía, dần coi các vị thần trong hội quán là một phần cảnh quan tín ngưỡng của khu phố mình. Quá trình này diễn ra tự nhiên, không cần ai vận động. Nhờ vậy, ở nhiều nơi Quan Công là vị thần chung của cả khu phố, không chỉ riêng một cộng đồng.
Tìm hiểu và giữ thái độ đúng mực
Ngày vía Quan Công được nhiều hội quán tổ chức vào tháng Sáu âm lịch, với phần lễ của cộng đồng người Hoa và người Việt địa phương cùng tham dự. Đến các nơi thờ vào dịp này, bạn sẽ thấy rõ tính giao thoa: cùng một vị thần, mỗi cộng đồng có cách tưởng nhớ riêng. Hãy giữ thái độ của người khách, hỏi trước khi chụp ảnh trong chính điện và tôn trọng nếp riêng của từng hội quán.
Ở nhiều gia đình và cửa hàng, tượng hoặc tranh Quan Công được đặt để thờ hay trưng bày. Bài không bàn chuyện đặt ở đâu hay đặt thế nào cho hợp phong thủy; điều đáng nhớ là hình ảnh ấy đại diện cho chữ nghĩa và chữ tín, những phẩm chất mà người đặt muốn tự nhắc mình. Nếu bạn muốn tìm hiểu các dáng tượng, chất liệu và cách chọn, có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu chuyện Quan Công cho thấy thần hoá không dừng ở biên giới. Một nhân vật có thể được thần hoá ở một nền văn hoá, rồi được nền văn hoá khác đón nhận và khoác thêm ý nghĩa mới. Ở Việt Nam, Quan Công vừa là vị thần của cộng đồng người Hoa, vừa là biểu tượng trung nghĩa quen thuộc với người Việt qua sân khấu và sách vở.
Câu hỏi thường gặp
Quan Công là ai?
Quan Công là cách gọi kính trọng dành cho Quan Vũ, tự Vân Trường, võ tướng dưới quyền Lưu Bị cuối thời Đông Hán ở Trung Hoa. Ông được các triều đại Trung Hoa phong dần lên hàng đế và được thờ với tôn hiệu Quan Thánh Đế Quân.
Vì sao gọi nơi thờ Quan Công là chùa Ông?
Người Việt địa phương quen gọi các hội quán, miếu thờ Quan Công của người Hoa là chùa Ông, chữ "Ông" là cách gọi kính trọng vị thần. Thực chất đó thường là hội quán hoặc miếu, không phải chùa Phật giáo.
Châu Thương có thật không?
Châu Thương không có trong sử Tam quốc chí, đây là nhân vật do tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa tạo ra. Dù vậy, ông vẫn được thờ đứng hầu Quan Công ở nhiều nơi, cho thấy tín ngưỡng dựa nhiều vào tiểu thuyết.
Đền Quán Thánh ở Hà Nội có thờ Quan Công không?
Không. Đền Quán Thánh thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, vị thần trấn giữ phương Bắc, với pho tượng đồng đen nổi tiếng. Chữ "Quán" là đạo quán, không liên quan đến Quan Công.
Quan Công có vị trí gì trong đạo Cao Đài?
Trong đạo Cao Đài, Quan Thánh Đế Quân là một trong ba vị được gọi chung là Tam Trấn Oai Nghiêm. Để hiểu ý nghĩa giáo lý của vị trí này, bạn nên tìm hiểu qua chức sắc và tài liệu chính thức của đạo Cao Đài.
Ngày vía Quan Công vào khi nào?
Nhiều hội quán tổ chức vía Quan Công vào tháng Sáu âm lịch, một số nơi còn có lễ vào dịp khác trong năm. Ngày cụ thể tuỳ từng hội quán, bạn nên hỏi ban quản lý nơi định đến.