Trong tín ngưỡng và truyện kể của người Việt, rắn mang hai gương mặt: có khi là thần được thờ, như ông Lốt trong điện thờ Mẫu hay rắn thần trong một số thần tích làng; có khi là yêu tinh phải bị diệt, như chằn tinh trong truyện Thạch Sanh. Ở phương Nam, trong văn hoá Khmer và Chăm, rắn thần Naga lại là hình tượng thiêng liêng gắn với nguồn gốc và với kiến trúc đền chùa.
Bài này đi qua các gương mặt ấy, theo những gì sách, thần tích và ghi chép văn hoá cho biết, và nêu rõ chỗ nào là dị bản. Thuồng luồng, giao long thuộc về nhóm thuỷ quái sông nước có bài riêng trong danh mục nhiên thần; ở đây là con rắn với tư cách linh vật và vị thần.
Vì sao rắn vừa đáng sợ vừa được thờ
Với cư dân nông nghiệp sống giữa ruộng nước, bờ bụi, rừng thấp, rắn là con vật gặp hằng ngày và có thể gây chết người. Nỗi sợ ấy là nền chung của nhiều nền văn hoá. Nhưng rắn cũng có những đặc điểm khiến người xưa kinh ngạc: lột da mà vẫn sống như được sinh lại, sống được cả dưới nước lẫn trên cạn, ẩn mình trong hang đất như thuộc về thế giới bên dưới, không chân mà đi nhanh.
Từ những đặc điểm đó, rắn được gắn với đất, với nước, với sự tái sinh. Một con vật vừa nguy hiểm vừa bí ẩn rất dễ được đặt vào vị trí của thần: người ta thờ nó để được yên, kính nó vì nó mạnh, và kể chuyện nó hoá người, người hoá nó. Đồng thời, cũng chính nỗi sợ khiến rắn trở thành hình mẫu cho yêu tinh trong truyện cổ, kẻ cần anh hùng ra tay trừ khử.
Hai gương mặt này không mâu thuẫn trong tư duy dân gian. Cũng như hổ được gọi kính là ông mà vẫn bị săn, rắn có thể được thờ ở điện này mà bị diệt trong truyện kia. Điều quan trọng khi đọc là xác định câu chuyện thuộc lớp nào: thần tích của một nơi thờ, truyện cổ tích để răn dạy, hay tín ngưỡng của một cộng đồng cụ thể.
Ông Lốt trong điện thờ Tứ phủ
Ông Lốt là ai. Trong nhiều đền, phủ thờ Mẫu ở miền Bắc, cạnh ban Ngũ Hổ ở tầng thấp thường có thờ đôi rắn, dân gian gọi là ông Lốt. Có nơi gọi hai vị là Thanh Xà và Bạch Xà, tức rắn xanh và rắn trắng. Chữ "lốt" có lẽ gợi đến việc rắn thay lốt, lột da.
Vai trò trong điện thần. Ông Lốt cùng Ngũ Hổ được hiểu là những vị canh giữ điện thờ, ở tầng thấp nhất của hệ thống điện thần Tứ phủ. Theo một số người nghiên cứu, rắn và hổ ở đây gợi đến hai miền nước và rừng mà các Mẫu cai quản.
Đừng lẫn với Bạch Xà của truyện Trung Hoa. Tên Bạch Xà dễ gợi đến truyện Bạch Xà truyện của Trung Hoa, chuyện tình của nàng rắn trắng. Ông Lốt trong điện thờ Mẫu không phải nhân vật đó; sự trùng tên chỉ là trùng màu sắc.
Tìm hiểu thêm ở đâu. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là di sản được UNESCO ghi danh năm 2016. Về cách bài trí và ý nghĩa từng ban thờ, các nhà nghiên cứu và người thực hành lâu năm ở từng đền phủ là nguồn đáng tin hơn những giải thích lan truyền trên mạng.
Linh Lang: thần tích một vị thần gắn với rắn ở Thăng Long
Đền Voi Phục ở Hà Nội, một trong bốn ngôi đền được xếp vào nhóm Thăng Long tứ trấn, thờ Linh Lang Đại Vương. Theo các bản thần tích và truyện kể dân gian, Linh Lang là hoàng tử thời Lý, có công đánh giặc Tống. Câu chuyện về ông có nhiều dị bản, và nhiều làng quanh Hà Nội cũng thờ Linh Lang làm Thành hoàng.
Điểm khiến Linh Lang gắn với rắn nằm ở chi tiết ra đời và mất đi. Có bản kể rằng mẹ ông là một bà phi, khi tắm ở hồ thì có giao long hay rắn lớn quấn mình rồi mang thai; có bản kể khi đánh giặc xong, ông hoá thành rắn trườn xuống hồ. Những chi tiết này đặt Linh Lang vào khuôn mẫu quen thuộc của thần tích Việt: vị thần sinh ra kỳ lạ, gắn với nước, giúp vua đánh giặc rồi hoá.
Khi đọc về Linh Lang, bạn nên nhớ đây là thần tích, không phải tiểu sử. Sử liệu về các hoàng tử thời Lý ít và không có chi tiết hoá rắn. Câu chuyện có giá trị ở chỗ cho thấy người dân Thăng Long xưa nối hình ảnh rắn, rồng, nước với một vị thần bảo vệ kinh thành. Chuyện kể ở từng làng thờ Linh Lang mỗi nơi một khác, và mỗi bản đều đáng được ghi lại đúng như người làng kể.
Rắn Naga của người Khmer và người Chăm
Ở đồng bằng sông Cửu Long, trên mái và lan can các ngôi chùa Khmer, bạn dễ thấy hình rắn thần nhiều đầu xoè như chiếc quạt, thân uốn dọc theo bậc thang. Đó là Naga, rắn thần trong văn hoá Ấn Độ đã lan rộng khắp Đông Nam Á. Trong văn hoá Khmer, Naga gắn với nước, với mưa, và được coi là vị bảo hộ. Một truyền thuyết nguồn gốc phổ biến của người Khmer kể về cuộc hôn phối giữa một hoàng tử và nàng công chúa con của vua rắn Naga.
Trong chùa, Naga còn gắn với một câu chuyện Phật giáo kể rằng rắn thần che mưa cho Đức Phật khi Ngài thiền định. Phần ý nghĩa tôn giáo của hình tượng này thuộc về Phật giáo Nam tông; nếu muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi các vị sư ở chùa. Ở góc văn hoá, Naga cho thấy rắn được nhìn với vẻ tôn kính hoàn toàn, không mang nét yêu tinh như trong nhiều truyện cổ của người Kinh.
Trong điêu khắc Chăm, Naga cũng xuất hiện trên các mi cửa, đài thờ, thường cùng với chim thần Garuda, kẻ thù truyền kiếp của rắn trong thần thoại Ấn Độ. Phân tích các tác phẩm điêu khắc này là việc của sách mỹ thuật; ở đây chỉ cần thấy rằng ở phương Nam Việt Nam, hình tượng rắn thần mang một lớp nghĩa rất khác so với vùng châu thổ Bắc Bộ.
Rắn trong lời ăn tiếng nói của người Việt
Tục ngữ, thành ngữ cho thấy người Việt nhìn con rắn rất thực tế. Câu "đánh rắn phải đánh dập đầu" khuyên làm việc gì cũng phải làm đến nơi đến chốn, xuất phát từ kinh nghiệm thật khi gặp rắn. Câu "rắn mất đầu" chỉ một tập thể không có người đứng đầu, rối loạn. Câu "rắn già rắn lột, người già người tuột" nhắc lại đặc điểm lột da của rắn để nói về tuổi già của con người.
Có những thành ngữ gốc Hán đã thành quen thuộc như "vẽ rắn thêm chân", chê việc làm thừa làm hỏng việc, hay "khẩu Phật tâm xà", miệng nói lời hiền mà lòng hiểm độc. Ở đây, rắn được dùng làm hình ảnh cho sự nguy hiểm ngấm ngầm, khác hẳn với ông Lốt được kính trong điện thờ hay Naga che chở trong chùa.
Những câu nói này nhắc rằng tín ngưỡng không tách khỏi đời sống. Cùng một cộng đồng có thể vừa thờ rắn ở đền, vừa dặn nhau cẩn thận khi đi qua bụi rậm, vừa dùng rắn để chê thói xấu. Khi nghiên cứu, việc đặt tín ngưỡng cạnh ngôn ngữ thường ngày giúp tránh hình dung rằng người xưa chỉ biết sợ hãi hay chỉ biết sùng bái.
Rắn trong truyện cổ và thần tích: thần hay yêu tinh
Bảng dưới đặt cạnh nhau những hình ảnh rắn tiêu biểu để thấy hai gương mặt của loài vật này trong văn hoá Việt.
| Hình ảnh | Nguồn | Rắn là gì trong câu chuyện | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Chằn tinh | Truyện cổ tích Thạch Sanh | Yêu tinh ăn thịt người, bị Thạch Sanh diệt | Nhiều bản kể chằn tinh là trăn tinh |
| Ông Lốt | Điện thờ Tứ phủ | Vị canh giữ điện thờ | Thường đi cùng Ngũ Hổ |
| Linh Lang | Thần tích đền Voi Phục và các làng | Vị thần sinh ra hoặc hoá thành rắn | Nhiều dị bản |
| Rùa và rắn dưới chân Trấn Vũ | Đền Quán Thánh, Hà Nội | Hình tượng đi kèm vị thần trấn phương Bắc | Gắn với Huyền Vũ trong tứ tượng |
| Naga | Chùa Khmer, điêu khắc Chăm | Rắn thần bảo hộ, gắn với nước | Gốc văn hoá Ấn Độ |
| Rắn trả ơn, rắn hoá người | Nhiều truyện cổ tích | Con của vua dưới nước, đền ơn người tốt | Khuôn truyện phổ biến ở nhiều dân tộc |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy rắn được thờ nhiều hơn ở những tục gắn với nước và với điện thần, còn bị diệt nhiều hơn trong truyện cổ tích anh hùng. Sự phân chia này không tuyệt đối, nhưng giúp định vị một câu chuyện khi mới gặp.
Kể và viết về rắn thần cho đúng mực
Rắn là đề tài dễ trượt sang chuyện doạ dẫm hay mê tín. Vài lưu ý dưới đây giúp câu chuyện giữ được giá trị văn hoá:
- Nêu rõ lớp nguồn: thần tích của một đền, truyện cổ tích, hay tín ngưỡng của một cộng đồng cụ thể như người Khmer, người Chăm.
- Với các truyện dân gian gắn rắn với nhân vật lịch sử, như những lời kể quanh vụ án Lệ Chi Viên thời Lê, nên nói rõ đó là truyện thêu dệt về sau, giới sử học không coi là sự thật.
- Không kể chuyện rắn vào nhà, rắn xuất hiện như điềm báo hay lời răn phạt; đó là những cách hiểu dễ gây lo lắng không cần thiết.
- Khi gặp rắn ngoài đời, việc cần làm là giữ khoảng cách và an toàn, nhờ người có kinh nghiệm hoặc lực lượng chức năng hỗ trợ, không phải cúng bái.
- Tôn trọng hình tượng Naga trong chùa Khmer như một phần của tôn giáo đang sống; không trèo lên lan can, tượng rắn để chụp ảnh.
- Với trẻ em, có thể kể Thạch Sanh diệt chằn tinh song song với truyện rắn trả ơn, để trẻ thấy một con vật có thể mang nhiều ý nghĩa.
Rắn trong văn hoá Việt là một ví dụ rất rõ cho thấy dân gian không nhìn thế giới theo kiểu trắng đen. Cùng một con vật, ở nơi này là thần, ở nơi kia là yêu; hiểu cả hai gương mặt giúp người đọc thấy sự phong phú của tín ngưỡng Việt.
Câu hỏi thường gặp
Ông Lốt có phải là rắn thật được nuôi trong đền không?
Ông Lốt trong điện thờ Mẫu thường được thể hiện bằng tượng hoặc hình rắn, không phải rắn sống. Đây là hình tượng thờ trong điện thần, đi cùng Ngũ Hổ. Nếu nghe nói một nơi nuôi rắn sống để thờ, bạn nên tìm hiểu kỹ và giữ an toàn.
Linh Lang Đại Vương có phải người có thật không?
Thần tích kể Linh Lang là hoàng tử thời Lý có công đánh giặc Tống. Sử liệu chính thống về nhân vật này rất ít, và các chi tiết như sinh ra từ việc mẹ bị rắn quấn hay hoá rắn là lớp truyền thuyết. Nên đọc như thần tích của các làng thờ ông.
Naga có phải là rồng không?
Naga là rắn thần trong văn hoá Ấn Độ và Đông Nam Á, thường có nhiều đầu, gắn với nước. Khi vào văn hoá Hán, Naga đôi khi được dịch là long, tức rồng, nên hai hình tượng hay bị gọi lẫn. Trong chùa Khmer, Naga mang dáng rắn rõ rệt, khác rồng Việt.
Chằn tinh trong Thạch Sanh là con gì?
Chằn tinh là yêu tinh ăn thịt người mà Thạch Sanh diệt để cứu dân. Nhiều bản kể và tranh minh hoạ hình dung chằn tinh là một con trăn hay rắn khổng lồ thành tinh. Chi tiết này thể hiện nỗi sợ của cư dân xưa với loài trăn rắn lớn trong rừng.
Vì sao rắn hay gắn với nước trong tín ngưỡng?
Rắn sống ở ven nước, bơi giỏi, ẩn trong hang đất ẩm, nên người xưa coi rắn thuộc về thế giới nước và đất. Nhiều nền văn hoá, từ Ấn Độ đến Đông Á, đều gắn rắn với mưa, sông, giếng. Ở Việt Nam, rắn cũng hay đi cùng rồng và thuồng luồng trong truyện kể.
Năm Tỵ có liên quan đến thần rắn không?
Năm Tỵ trong hệ mười hai con giáp được ghép với con rắn, nhưng hệ con giáp có nguồn gốc riêng, không xuất phát từ tục thờ rắn. Hai lớp văn hoá gặp nhau khi người ta dùng hình rắn để trang trí và chúc năm mới.