Lĩnh Nam chích quái là tập truyện viết bằng chữ Hán thời trung đại, chép lại các truyền thuyết và thần thoại của người Việt như Hồng Bàng thị, Đổng Thiên Vương, Nhất dạ trạch, Kim Quy, Tản Viên Sơn; tên sách có nghĩa là "nhặt chép những chuyện lạ ở đất Lĩnh Nam". Người soạn ban đầu chưa xác định chắc chắn, thường được gắn với Trần Thế Pháp thời Trần; đến cuối thế kỷ 15 sách được Vũ Quỳnh và Kiều Phú hiệu đính.
Gần như mọi bài viết về thần thoại Việt, từ Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân đến Thánh Gióng, đều dẫn về cuốn sách này. Biết sách ra đời thế nào, có bao nhiêu bản, chép những gì và nên đọc với thái độ nào sẽ giúp bạn đọc mọi truyện thần thoại khác tỉnh táo hơn.
Tên sách nói lên điều gì
"Lĩnh Nam" nghĩa là phía nam dãy Ngũ Lĩnh, cách gọi xưa chỉ vùng đất phương Nam, trong đó có đất của người Việt. "Chích" là nhặt nhạnh, lượm lặt; "quái" là chuyện lạ, kỳ dị. Ghép lại, tên sách có thể hiểu là tập hợp những chuyện lạ được nhặt chép ở phương Nam.
Cái tên ấy cho thấy thái độ của người biên soạn: không coi mình viết sử, mà ghi lại những gì dân gian lưu truyền, kể cả những điều kỳ lạ khó tin. Đây là một thể loại quen thuộc trong văn học chữ Hán khu vực, nơi các nhà nho ghi lại truyện truyền miệng, truyện thần linh, truyện về nguồn gốc phong tục.
Hiểu đúng tên sách giúp tránh một sai lầm phổ biến: dẫn Lĩnh Nam chích quái như một bộ sử. Sách là nguồn quý giá cho văn học, văn hoá dân gian và lịch sử tư tưởng, nhưng nội dung là truyện kể. Khi Ngô Sĩ Liên sau này lấy một phần truyện Hồng Bàng đưa vào Ngoại kỷ của Đại Việt sử ký toàn thư, chính ông cũng xếp phần đó tách khỏi phần sử chính.
Ai soạn và sách đến với chúng ta qua những bản nào
Người soạn ban đầu của Lĩnh Nam chích quái đến nay chưa được xác định chắc chắn. Nhiều tài liệu ghi tên Trần Thế Pháp, một nhà nho thời Trần, nhưng thông tin về ông rất ít và giới nghiên cứu vẫn thận trọng với việc gán tác giả. Có ý kiến cho rằng sách là kết quả của nhiều người, nhiều đời bổ sung.
Cuối thế kỷ 15, dưới triều Lê Thánh Tông, Vũ Quỳnh đã hiệu đính sách và viết bài tựa, đề năm 1492; Kiều Phú cũng hiệu đính một bản khác vào khoảng cùng thời. Các bản sau đó lại được chép tay, thêm bớt, có bản bổ sung phần "tục loại" với nhiều truyện mới. Vì vậy số truyện và thứ tự truyện giữa các bản không giống nhau; bản Vũ Quỳnh thường được nhắc với khoảng hai mươi hai truyện.
Ở thế kỷ 20, sách được dịch ra chữ Quốc ngữ nhiều lần. Bản dịch của Đinh Gia Khánh và Nguyễn Ngọc San được dùng rộng rãi trong giới nghiên cứu; ở miền Nam trước năm 1975 cũng có bản dịch của Lê Hữu Mục. Mỗi bản dịch dựa trên những bản chữ Hán khác nhau, nên khi trích một chi tiết cụ thể, bạn nên ghi rõ mình dùng bản nào.
Một số truyện tiêu biểu trong Lĩnh Nam chích quái
Bảng dưới liệt kê một số truyện được nhắc nhiều, kèm tên quen gọi ngày nay. Tên truyện chữ Hán và thứ tự có thể khác nhau giữa các bản.
| Tên truyện | Tên quen gọi ngày nay | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Hồng Bàng thị truyện | Con Rồng cháu Tiên | Từ Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân, Âu Cơ đến các vua Hùng |
| Ngư tinh, Hồ tinh, Mộc tinh truyện | Lạc Long Quân diệt yêu | Trừ cá yêu ngoài biển, cáo chín đuôi, yêu cây |
| Đổng Thiên Vương truyện | Thánh Gióng | Cậu bé làng Phù Đổng lớn nhanh, đánh giặc Ân rồi bay về trời |
| Nhất dạ trạch truyện | Chử Đồng Tử và Tiên Dung | Chàng trai nghèo và công chúa, đầm Một Đêm |
| Tản Viên Sơn truyện | Sơn Tinh, Thủy Tinh | Thần núi Tản Viên và cuộc giao tranh với thần nước |
| Kim Quy truyện | Rùa Vàng, nỏ thần | An Dương Vương xây thành Cổ Loa, Mỵ Châu – Trọng Thủy |
| Chưng bính truyện | Bánh chưng bánh giầy | Lang Liêu dâng bánh tượng trời đất |
| Tân lang truyện | Sự tích trầu cau | Tình anh em, vợ chồng hoá thành cau, trầu, đá vôi |
| Tây qua truyện | Sự tích dưa hấu | Mai An Tiêm bị đày ra đảo, tìm ra giống dưa |
| Man Nương truyện | Phật Mẫu Man Nương | Gốc tích tục thờ Tứ Pháp ở vùng Dâu |
Nhìn danh sách, bạn sẽ thấy phần lớn những truyện thiếu nhi Việt Nam được nghe từ bé đều có mặt trong một cuốn sách chép từ hàng trăm năm trước. Đó là lý do cuốn sách được coi là kho truyền thuyết nền tảng của văn hoá Việt.
Lĩnh Nam chích quái khác các sách cùng loại thế nào
Việt điện u linh. Sách do Lý Tế Xuyên soạn năm 1329 thời Trần, chép về các vị thần được thờ ở đền miếu nước Việt, nhiều vị là nhân vật lịch sử được thần hoá. Nếu Lĩnh Nam chích quái nghiêng về truyện kể dân gian và nguồn gốc, thì Việt điện u linh nghiêng về thần tích các vị thần được thờ và sắc phong.
Thiên Nam ngữ lục. Đây là tác phẩm diễn ca lịch sử bằng chữ Nôm, thể lục bát, dài hàng nghìn câu, thường được xếp vào khoảng thế kỷ 17 và chưa rõ tác giả. Tác phẩm kể lịch sử từ thời Hồng Bàng trở đi, lồng nhiều truyền thuyết, và là nguồn so sánh tốt để thấy truyện dân gian được kể lại bằng tiếng Việt ra sao.
Đại Việt sử ký toàn thư. Đây là bộ chính sử. Phần Ngoại kỷ về thời Hồng Bàng dựa phần lớn vào truyện trong Lĩnh Nam chích quái, nhưng được viết lại gọn theo lối sử, bỏ bớt chi tiết kỳ ảo.
Truyện kể sưu tầm thời hiện đại. Các bộ sưu tầm thế kỷ 20 ghi thêm nhiều truyện không có trong sách cổ, như truyện Thần Trụ Trời. Hai nguồn bổ sung cho nhau: sách cổ cho thấy những gì nhà nho thời trung đại thấy đáng chép, còn sưu tầm hiện đại giữ được những gì vẫn còn sống trong lời kể.
Dấu ấn của Lĩnh Nam chích quái trong đời sống hôm nay
Ít ai cầm trên tay bản chữ Hán, nhưng gần như người Việt nào cũng mang trong mình một phần cuốn sách. Truyện bánh chưng bánh giầy được kể lại mỗi dịp Tết; sự tích trầu cau được nhắc trong đám cưới; Thánh Gióng, Sơn Tinh – Thủy Tinh, An Dương Vương và nỏ thần có mặt trong sách giáo khoa, tranh Đông Hồ, phim hoạt hình, sân khấu múa rối. Rất nhiều trong số đó đến với chúng ta qua những trang được chép từ hàng trăm năm trước.
Cuốn sách cũng góp phần định hình cách người Việt nói về nguồn gốc của mình. Những hình ảnh như con Rồng cháu Tiên, bọc trăm trứng, vua Hùng dựng nước chủ yếu được truyền lại qua truyện Hồng Bàng thị và bản rút gọn trong Toàn thư. Nói cách khác, sách không chỉ ghi lại truyện dân gian mà còn giúp truyện trở thành ký ức chung của cả cộng đồng.
Với người làm nội dung, làm phim hay thiết kế hôm nay, Lĩnh Nam chích quái là một mỏ chất liệu còn nhiều phần chưa khai thác: những truyện ít quen như Bạch trĩ, Lý Ông Trọng, Hà Ô Lôi hay Dạ Xoa vương có nhân vật, xung đột và không khí rất riêng. Khi chuyển thể, chỉ cần nhớ nói rõ đâu là phần của sách cổ, đâu là phần sáng tác mới, để người xem có lối quay về nguồn.
Đọc Lĩnh Nam chích quái với thái độ nào
Thứ nhất, đọc như văn bản của một thời đại. Người biên soạn là nhà nho, viết bằng chữ Hán, mang những quan niệm đạo đức và chính trị của thời mình. Họ có thể đã chỉnh sửa truyện dân gian cho hợp với lý tưởng Nho giáo, như chi tiết Lộc Tục nhường ngôi cho anh hay Lạc Long Quân dạy dân phép tắc. Đọc kỹ sẽ thấy hai lớp: lớp dân gian và lớp chỉnh lý của người chép.
Thứ hai, đọc có so sánh. Một truyện trong Lĩnh Nam chích quái thường có những bản kể khác ở thần tích các làng, ở truyện truyền miệng, ở Thiên Nam ngữ lục. So các bản sẽ thấy truyện không đứng yên mà biến đổi qua thời gian, và không có "bản gốc" duy nhất.
Thứ ba, tôn trọng mà không tuyệt đối hoá. Nhiều truyện trong sách gắn với những vị thần đang được thờ, những lễ hội đang diễn ra. Người đọc nên tôn trọng niềm tin của cộng đồng, đồng thời vẫn phân biệt được truyền thuyết với sử liệu đã kiểm chứng. Hai điều đó không mâu thuẫn.
Thứ tư, khi trích dẫn thì ghi bản dịch, ghi tên truyện. Đây là thói quen nhỏ nhưng giúp bài viết của bạn đáng tin hơn hẳn những bài chỉ ghi chung chung "theo truyền thuyết".
Bắt đầu đọc Lĩnh Nam chích quái cho người mới
Sách không dài, nhưng văn dịch có chỗ cổ. Một lộ trình đọc gợi ý:
- Đọc bài tựa của người hiệu đính trong bản dịch bạn có, để biết người xưa nghĩ gì khi chép sách.
- Đọc truyện Hồng Bàng thị trước tiên, vì đây là khung phả hệ cho nhiều truyện khác.
- Đọc tiếp các truyện bạn đã quen từ nhỏ như Đổng Thiên Vương, Tản Viên Sơn, Chưng bính, rồi so với bản bạn từng nghe để thấy chỗ khác.
- Đọc các truyện ít quen như Lý Ông Trọng, Bạch trĩ, Man Nương để mở rộng hiểu biết.
- Ghi chú những chi tiết khó hiểu, rồi tra phần chú thích của bản dịch hoặc sách nghiên cứu về thần thoại, truyền thuyết Việt.
- Sau cùng, đọc một vài thần tích hay truyện sưu tầm về cùng một nhân vật để thấy truyện được kể khác đi ở mỗi nơi.
Đi theo trình tự này, trong vài buổi tối bạn sẽ có cái nhìn khá trọn về kho truyền thuyết nền tảng của người Việt, và đọc mọi bài viết về thần thoại sau đó với con mắt tinh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Lĩnh Nam chích quái có phải sách sử không?
Không. Đây là tập truyện chép truyền thuyết, thần thoại và chuyện lạ do dân gian lưu truyền. Một phần nội dung, như truyện Hồng Bàng, về sau được đưa vào phần Ngoại kỷ của Đại Việt sử ký toàn thư, nhưng được sử gia xếp tách khỏi phần sử chính.
Ai là tác giả của Lĩnh Nam chích quái?
Người soạn ban đầu chưa xác định chắc chắn, nhiều tài liệu gắn với Trần Thế Pháp thời Trần. Cuối thế kỷ 15, Vũ Quỳnh và Kiều Phú hiệu đính. Giới nghiên cứu thường coi đây là sách được nhiều người bổ sung qua nhiều đời.
Lĩnh Nam chích quái có bao nhiêu truyện?
Số truyện khác nhau theo bản. Bản Vũ Quỳnh thường được nhắc với khoảng hai mươi hai truyện, các bản sau có phần tục loại bổ sung thêm nhiều truyện. Khi nói số truyện, nên ghi rõ đang nói về bản nào.
Nên đọc bản dịch nào?
Bản dịch của Đinh Gia Khánh và Nguyễn Ngọc San được dùng nhiều trong nghiên cứu. Cũng có bản dịch của Lê Hữu Mục và nhiều bản tái bản khác. Bạn nên chọn bản có chú thích đầy đủ và ghi rõ dịch từ bản chữ Hán nào.
Lĩnh Nam chích quái khác Việt điện u linh thế nào?
Việt điện u linh do Lý Tế Xuyên soạn năm 1329, tập trung vào các vị thần được thờ ở đền miếu và thần tích của họ. Lĩnh Nam chích quái nghiêng về truyện kể dân gian, giải thích nguồn gốc dân tộc, phong tục và sự vật.
Truyện Thần Trụ Trời có trong Lĩnh Nam chích quái không?
Không thấy trong các bản Lĩnh Nam chích quái quen thuộc. Truyện Thần Trụ Trời đến với người đọc hiện nay chủ yếu qua các bộ sưu tầm truyện kể dân gian thế kỷ 20, nổi tiếng nhất là bộ của Nguyễn Đổng Chi.