Trong tín ngưỡng của người Chăm, một số vị vua sau khi mất được thờ như thần trong đền tháp; nổi tiếng nhất là Po Klong Garai và Po Rome, hai vị được cộng đồng Chăm ở vùng Phan Rang, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà, tôn kính và tưởng nhớ trong các dịp lễ lớn. Hình tượng thờ trong đền thường là một linga có khắc mặt người, được hiểu là hiện thân của vị vua đã hoà vào thần.
Đây là hiện tượng thần hoá người có công rất gần với tục thờ nhân thần của người Việt, nhưng mang màu sắc Ấn Độ giáo. Bài này kể truyền thuyết về hai vị vua, đối chiếu với những gì sử liệu cho biết, giải thích vì sao vua được thờ dưới hình linga, và đặt hai vị trong hệ thần của người Chăm.
Vì sao người Chăm thờ vua như thần
Champa tiếp nhận Ấn Độ giáo từ rất sớm, và cùng với nó là quan niệm vua có mối liên hệ đặc biệt với thần, nhất là thần Shiva. Nhiều bia ký Champa ghi việc vua dựng linga mang tên mình kết hợp với tên Shiva, như một cách gắn quyền lực của nhà vua với sức mạnh của thần. Khi vua mất, đền thờ vua trở thành nơi thờ vị vua đã hoà vào thần.
Trong tâm thức dân gian Chăm, lớp ý nghĩa Ấn Độ giáo ấy hoà với truyền thống thờ tổ tiên và người có công. Những vị vua được nhớ vì làm thuỷ lợi, giữ yên đất nước, hay vì một câu chuyện cảm động được kể đi kể lại qua nhiều đời, rồi trở thành thần bảo hộ của cộng đồng. Lớp truyền thuyết dân gian về các vị vua này nhiều khi đậm đà và gần gũi hơn hẳn những gì bia ký ghi.
Hiện tượng này giống với người Việt thờ các vua Hùng, vua Đinh, vua Lê, các vua Lý làm thần. Điểm khác là ở người Chăm, hình tượng thờ không phải tượng vua mặc triều phục hay bài vị, mà thường là linga hoặc mukhalinga, linga có khắc mặt người. Hình tượng ấy gắn vua với thần Shiva, đúng với truyền thống Ấn Độ giáo của Champa.
Tiền lệ từ Mỹ Sơn: khi tên vua gắn vào tên thần
Tục gắn vua với thần ở Champa có từ rất sớm. Bia ký ở Mỹ Sơn, thánh địa của các vương triều Champa ở vùng Quảng Nam xưa, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, cho biết một vị vua tên Bhadravarman đã dựng đền thờ thần mang tên Bhadreśvara, ghép tên vua với Īśvara, một danh xưng của Shiva. Về sau, nhiều đời vua Champa tiếp tục dựng, sửa đền ở Mỹ Sơn và dâng lễ cho vị thần này.
Cách đặt tên ấy cho thấy một quan niệm: vua không trở thành thần một cách trực tiếp, nhưng quyền lực của vua được nâng lên nhờ gắn với thần, và đền thờ trở thành nơi kết nối giữa vương triều với thế giới thiêng. Khi vua mất, mối liên hệ ấy được giữ lại trong đền thờ, để con cháu và thần dân tiếp tục tưởng nhớ.
Po Klong Garai và Po Rome là sự tiếp nối của truyền thống đó ở giai đoạn muộn, khi trung tâm Champa đã dịch chuyển về phía nam. Điểm khác là với hai vị này, lớp truyền thuyết dân gian rất dày, cho thấy người dân không chỉ thờ vua theo nghi thức triều đình mà còn gửi vào đó những câu chuyện, những ký ức gắn với đời sống của mình.
Truyền thuyết Po Klong Garai: từ cậu bé chăn bò thành vua
Po Klong Garai là vị vua được người Chăm vùng Phan Rang tôn kính bậc nhất. Truyền thuyết về ông có nhiều dị bản; các ý thường gặp gồm:
- Xuất thân nghèo khó. Ông sinh ra trong một gia đình bình thường, lúc nhỏ đi chăn bò. Chi tiết này làm ông gần gũi với người dân lao động.
- Dấu hiệu được chọn. Có bản kể khi ông ngủ ngoài đồng, một con rắn thần hay rồng đến che chở. Người ta coi đó là dấu hiệu ông sẽ làm vua. Tên gọi Klong Garai được một số tài liệu giải thích có liên quan tới rồng.
- Lên ngôi. Qua một cuộc thử thách hay do được chọn, ông trở thành vua.
- Làm thuỷ lợi. Truyền thuyết gắn ông với việc đắp đập, đào kênh dẫn nước cho vùng đất khô hạn Phan Rang. Đây là lý do lớn nhất khiến ông được người nông dân Chăm nhớ ơn.
- Được thờ trong tháp. Sau khi mất, ông được thờ trong cụm tháp mang tên mình trên đồi Trầu, gần Phan Rang.
Có một điểm cần lưu ý: biên niên sử Chăm thường đặt thời trị vì của Po Klong Garai vào thế kỷ 12, trong khi cụm tháp mang tên ông được giới nghiên cứu xác định xây vào khoảng cuối thế kỷ 13, đầu thế kỷ 14. Sự chênh lệch này cho thấy ngôi tháp có thể được dựng cho mục đích khác rồi về sau được cộng đồng gắn với vị vua họ tôn kính. Đây là ví dụ rõ về cách truyền thuyết và sử liệu đan xen.
Po Rome và câu chuyện cây kraik
Po Rome được nhiều tài liệu xác định trị vì vào nửa đầu thế kỷ 17, là một trong những vị vua cuối của Champa trước khi vùng đất này sáp nhập dần vào lãnh thổ của chúa Nguyễn. Tháp Po Rome ở vùng Hậu Sanh, gần Phan Rang, được coi là một trong những ngôi tháp Chăm xây muộn nhất. Như Po Klong Garai, Po Rome được thờ trong tháp và được cộng đồng tưởng nhớ trong các dịp lễ.
Truyền thuyết nổi tiếng nhất về Po Rome là câu chuyện cây kraik. Theo bản phổ biến, Po Rome có nhiều bà vợ, trong đó có một công chúa người Việt, thường được gọi là Bia Ut và được nhiều tài liệu đồng nhất với công chúa Ngọc Khoa của chúa Nguyễn, và một bà vợ người Ê Đê. Khi công chúa người Việt lâm bệnh, có lời nói rằng phải chặt cây kraik thiêng, cây được coi là thần hộ mệnh của vương quốc, thì bà mới khỏi. Vì thương vợ, Po Rome cho chặt cây. Từ đó, theo truyền thuyết, đất nước suy yếu.
Câu chuyện mang nhiều tầng nghĩa. Với cộng đồng Chăm, nó là lời giải thích bằng ngôn ngữ thần thoại cho một giai đoạn lịch sử khó khăn. Với người đọc hôm nay, cần nhớ đây là truyền thuyết, không phải sử liệu, và tránh dùng nó để quy trách nhiệm cho cá nhân hay dân tộc nào. Giới nghiên cứu lịch sử giải thích sự suy yếu của Champa bằng nhiều nguyên nhân phức tạp.
Hai vị vua, hai lớp ký ức
Đặt Po Klong Garai và Po Rome cạnh nhau giúp thấy cộng đồng Chăm nhớ về vua của mình theo những cách khác nhau.
| Khía cạnh | Po Klong Garai | Po Rome |
|---|---|---|
| Thời trị vì theo tài liệu thường dẫn | Thế kỷ 12 theo biên niên sử Chăm | Nửa đầu thế kỷ 17 |
| Hình ảnh trong truyền thuyết | Cậu bé chăn bò được thần che chở, vị vua làm thuỷ lợi | Vị vua đa tình, câu chuyện cây kraik |
| Ý nghĩa với cộng đồng | Người mang nước về cho ruộng đồng | Ký ức về một giai đoạn suy thịnh của vương quốc |
| Nơi thờ | Cụm tháp Po Klong Garai trên đồi Trầu | Tháp Po Rome ở vùng Hậu Sanh |
| Hình tượng thờ | Mukhalinga, linga có khắc mặt người | Mukhalinga và tượng thờ trong tháp |
Cả hai đều là điểm tụ hội của cộng đồng Chăm Ahiér trong dịp Katê, khi người ta rước y phục của thần lên tháp, mặc cho tượng và làm lễ. Trình tự nghi lễ do chức sắc Chăm đảm nhận và khác nhau theo từng tháp; ở đây chỉ nhắc để thấy hai vị vua vẫn sống trong đời sống tín ngưỡng hiện tại, không chỉ là nhân vật lịch sử.
Hình tượng mukhalinga: vua hoà vào thần
Linga là gì. Linga là biểu tượng của thần Shiva trong Ấn Độ giáo, thường là một khối đá hình trụ đặt trên bệ yoni. Trong đền tháp Chăm, linga thường được đặt ở vị trí trung tâm của điện thờ.
Mukhalinga khác gì. Mukhalinga là linga có khắc mặt người trên thân. Ở các tháp thờ vua như Po Klong Garai, Po Rome, khuôn mặt ấy được cộng đồng hiểu là khuôn mặt của chính vị vua, nghĩa là vua đã hoà vào thần.
Ý nghĩa với người Chăm hôm nay. Với cộng đồng Chăm Ahiér, hình tượng thờ trong tháp là vị thần bảo hộ, được rửa, mặc y phục, dâng lễ trong dịp lễ. Đây là thực hành tín ngưỡng đang sống, cần được tôn trọng như mọi nơi thờ khác.
Lưu ý khi tham quan. Khi vào điện thờ, nên tránh chạm vào hình tượng, không trèo lên bệ, hỏi trước khi chụp ảnh nếu có người đang làm lễ. Muốn tìm hiểu mỹ thuật của tượng, nên đọc các công trình nghiên cứu điêu khắc Chăm và hiện vật ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.
Những điều nên biết khi tìm hiểu các vị vua Chăm được thờ
Chủ đề vua Chăm được thần hoá dễ bị kể sai vì đan xen nhiều lớp tư liệu. Một số lưu ý:
- Phân biệt niên đại trong biên niên sử Chăm, niên đại trong bia ký và niên đại xây tháp do khảo cổ xác định. Ba nguồn này không phải lúc nào cũng khớp.
- Tên các vị vua có nhiều cách phiên: Po Klong Garai, Po Klaong Girai; Po Rome, Po Romé. Khi viết, giữ một cách thống nhất và ghi cách khác nếu cần.
- Không dùng truyền thuyết cây kraik để bàn chuyện đúng sai giữa các dân tộc. Đây là câu chuyện của cộng đồng Chăm về quá khứ của họ.
- Ngoài hai vị trên, người Chăm còn thờ nhiều vị vua, hoàng hậu, công chúa khác ở các tháp, đền trong vùng. Khi giới thiệu, nên nói rõ đang bàn về vị nào, ở đâu.
- Vùng Phan Rang trước đây thuộc tỉnh Ninh Thuận, từ giữa năm 2025 thuộc tỉnh Khánh Hoà. Khi dẫn địa danh, nên ghi cả tên mới và tên cũ để người đọc dễ tra.
Hiểu các vị vua được thờ trong đền tháp giúp nhìn người Chăm không chỉ qua những ngôi tháp đổ nát mà qua một cộng đồng vẫn đang giữ mối liên hệ sống với tổ tiên và lịch sử của mình.
Câu hỏi thường gặp
Po Klong Garai có phải người có thật không?
Biên niên sử Chăm ghi Po Klong Garai là một vị vua trị vì vào thế kỷ 12. Tuy vậy, nhiều chi tiết về ông là truyền thuyết, và tháp mang tên ông được xây muộn hơn thời ông sống. Nên phân biệt rõ phần sử liệu và phần truyền thuyết khi kể.
Cây kraik là cây gì?
Trong truyền thuyết về Po Rome, cây kraik là cây thiêng được coi là thần hộ mệnh của vương quốc Chăm. Các tài liệu không thống nhất cây này tương ứng với loài cây nào ngày nay. Khi viết, nên giữ nguyên tên kraik và giải thích ý nghĩa biểu tượng.
Vì sao vua Chăm được thờ dưới hình linga?
Theo truyền thống Ấn Độ giáo của Champa, vua có liên hệ đặc biệt với thần Shiva, và linga là biểu tượng của Shiva. Thờ vua dưới hình mukhalinga, linga có khắc mặt người, thể hiện ý vua đã hoà vào thần sau khi mất.
Người Việt có thờ Po Klong Garai không?
Po Klong Garai chủ yếu được cộng đồng Chăm tôn thờ. Tháp Po Klong Garai là di tích được nhiều người đến tham quan, nhưng tín ngưỡng thờ ông thuộc về người Chăm. Khi tham quan, nên tôn trọng không gian thờ của cộng đồng.
Tháp Po Klong Garai và tháp Po Rome nằm ở đâu?
Cả hai đều ở vùng Phan Rang, trước thuộc tỉnh Ninh Thuận, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà. Tháp Po Klong Garai trên đồi Trầu, tháp Po Rome ở vùng Hậu Sanh. Cả hai đều là di tích đang được cộng đồng Chăm thờ phụng, nên đến thăm cần giữ ý như ở mọi nơi thờ.
Các vị vua Chăm được thờ có liên quan đến Po Inư Nagar không?
Cùng thuộc hệ thần của người Chăm Ahiér nhưng khác loại: Po Inư Nagar là nữ thần sáng thế, mẹ xứ sở; Po Klong Garai, Po Rome là vua được thần hoá. Trong dịp Katê, cộng đồng tưởng nhớ cả các vị này ở những nơi thờ khác nhau.