Sơn thần là thần núi: vị thần được tin là cai quản một ngọn núi, một dãy núi hoặc vùng rừng núi nói chung. Trong tín ngưỡng người Việt, sơn thần có nhiều lớp. Có những vị thần núi có tên, có thần tích và đền lớn như Tản Viên Sơn Thánh ở núi Ba Vì. Có vô số vị thần núi địa phương được thờ ở đền chân núi, miếu đường đèo. Và có cả một hình dung chung về "ông Sơn Thần" được thờ ở góc am nhỏ trong nhiều ngôi chùa Nam Bộ.
Người đồng bằng thờ thần núi vì núi là nơi xa lạ, nguồn nước và cũng là nơi lũ đổ về. Người miền núi thờ thần núi vì núi là nhà, là ruộng nương, là kho thức ăn. Bài này đi qua từng lớp, kèm nguồn ghi chép và những điểm cần dè dặt khi kể lại.
Thần núi trong sách cổ: từ Tản Viên đến các "tinh" núi rừng
Trong các sưu tập truyện cổ như Lĩnh Nam chích quái, núi xuất hiện từ rất sớm. Truyện Lạc Long Quân kể việc diệt Hồ Tinh, Mộc Tinh, những loài yêu tinh gắn với rừng núi và cây cổ thụ, như một cách nói về công cuộc khai phá đất hoang. Ở đây núi rừng chưa hẳn là thần được thờ, mà là thế lực hoang dã phải chế ngự.
Đến truyện núi Tản Viên thì núi đã có thần đứng đầu. Sơn Tinh, vị thần núi Tản Viên, cùng Thuỷ Tinh cầu hôn Mỵ Nương, con gái vua Hùng. Sơn Tinh đem lễ vật đến trước, cưới được vợ; Thuỷ Tinh đến sau, nổi giận dâng nước đánh, Sơn Tinh bốc núi chặn lại. Chuyện ấy được hiểu rộng rãi như hình ảnh người xưa đắp đê chống lũ hằng năm. Tản Viên về sau được tôn làm Tản Viên Sơn Thánh và đứng trong Tứ bất tử, nên thân thế của ngài có bài riêng ở danh mục Tứ bất tử. Ở đây chỉ cần ghi nhận rằng ngài là hình mẫu của sơn thần trong tâm thức người Việt.
Các sách cũng ghi nhiều thần núi khác được thờ ở địa phương, mỗi vị gắn với một ngọn núi trong vùng. Có bản kể các vị này là bộ tướng, là con cháu của Tản Viên; có bản kể là thần riêng của núi ấy từ trước. Sự đan xen này cho thấy hệ sơn thần không phải một cấu trúc có trước, mà được các làng ghép dần qua nhiều đời.
Các lớp sơn thần thường gặp
Để dễ hình dung, có thể chia sơn thần người Việt hay nhắc đến thành mấy lớp như sau. Cách chia mang tính tham khảo, ranh giới giữa các lớp không cứng.
| Lớp | Ví dụ | Nơi thờ | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| Thần núi lớn có thần tích | Tản Viên Sơn Thánh ở Ba Vì | Hệ đền Thượng, đền Trung, đền Hạ và nhiều đình làng quanh núi | Có sách chép, có sắc phong, có dị bản |
| Thần núi địa phương | Thần của một ngọn núi trong vùng, được làng dưới chân núi thờ | Đền, miếu chân núi, có khi làm Thành hoàng | Thần tích chỉ lưu ở làng, nhiều nơi đã thất lạc |
| Thần đường đèo, cửa rừng | Miếu nhỏ ở đỉnh đèo, cửa rừng | Miếu nhỏ bên đường | Thường không tên, người qua lại dừng thắp hương |
| Sơn Thần trong chùa Nam Bộ | Ông Sơn Thần, có khi đi cùng hình tượng hổ (Sơn Quân) | Am nhỏ trong khuôn viên chùa, miếu | Giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian và Phật giáo dân gian |
| Thần núi của các dân tộc miền núi | Thần núi của người Mường, Thái, Tây Nguyên | Rừng thiêng, cây, đá, mỏ nước đầu nguồn | Có danh mục riêng về thần linh các dân tộc |
Cùng gọi là thần núi nhưng vị thần trên Ba Vì, vị thần ở miếu đỉnh đèo và ông Sơn Thần trong chùa miền Tây có lịch sử, nghi thức và ý nghĩa khác nhau. Khi kể, nên nói rõ mình đang nói lớp nào.
Vì sao người đồng bằng lại thờ thần núi
Núi là nơi nước bắt đầu. Các con sông lớn của Bắc Bộ đều đổ về từ vùng núi. Người đồng bằng hiểu rằng lũ đến từ phía núi, nước tưới cũng từ phía núi. Đặt thần cho núi là cách nhìn nhận mối liên hệ giữa thượng nguồn và cánh đồng của mình.
Núi là bức tường che chở. Trong chuyện Sơn Tinh, núi là thứ chặn nước. Nhiều làng chân núi coi ngọn núi sau lưng như lá chắn gió bão, và thần núi như vị giữ yên cho làng. Đây cũng là lý do một số thần núi được thờ làm Thành hoàng.
Núi là chỗ lạ, cần một vị "chủ". Người đi rừng, đi buôn qua đèo, người lên núi lấy củi thường dừng lại ở miếu thần núi. Họ coi đó như việc chào chủ nhà khi bước vào đất của người khác. Lệ này còn thấy ở nhiều miếu đỉnh đèo dọc các tuyến đường cũ.
Núi gắn với hình ảnh người hiền và người ẩn. Trong văn hoá Hán Việt, núi là chỗ ẩn cư, tu luyện. Lớp nghĩa này khiến một số thần núi được hình dung như ông tiên, ông già râu tóc bạc, khác hẳn dáng tướng quân của các nhân thần.
Thần núi trong sắc phong và lễ tế của triều đình
Không chỉ làng xã mới thờ thần núi. Các triều đại quân chủ Việt Nam đều coi việc tế núi sông là một phần trong lễ nghi nhà nước. Sử cũ nhiều lần chép việc vua sai quan đi cầu đảo ở các đền núi khi hạn hán hay mưa dầm kéo dài. Trong các lễ tế lớn, thần núi sông thường được tế chung dưới tên gọi sơn xuyên, tức núi và sông, như những vị giữ đất nước.
Ở cấp làng, triều đình ban sắc phong cho nhiều thần núi được làng thờ. Sắc phong ghi mỹ tự, tức những chữ tốt đẹp ca ngợi thần, và xếp thần vào một bậc nhất định. Khi một ngọn núi có thần được nhiều làng thờ, mỗi làng có thể giữ sắc riêng của mình. Một số đạo sắc còn được lưu ở đình, đền đến hôm nay và trở thành tư liệu quý cho người nghiên cứu lịch sử địa phương.
Điều đáng chú ý là qua sắc phong, thần núi dần mang dáng dấp một vị quan trong bộ máy nhà nước: có tước, có hàm, có bổng lộc thờ cúng. Đó là cách triều đình đưa tín ngưỡng địa phương vào khuôn khổ chung, đồng thời cũng là cách các làng nâng vị thế của vị thần mình thờ. Đọc sắc phong của một thần núi, vì vậy, là đọc cả câu chuyện giữa làng và nhà nước qua nhiều thế kỷ.
Ông Sơn Thần trong chùa và miếu ở Nam Bộ
Ở nhiều ngôi chùa và miếu Nam Bộ, bạn có thể thấy một am nhỏ hoặc một bàn thờ riêng ở góc sân, thờ Sơn Thần. Có nơi đặt tượng một ông già, có nơi chỉ có bài vị, có nơi kèm hình tượng hổ, vì dân gian Nam Bộ hay gọi hổ là Sơn Quân, tức chúa núi. Lớp tín ngưỡng này được nhiều nhà nghiên cứu cho là hình thành trong quá trình người Việt khai phá vùng đất mới, khi rừng rậm và thú dữ còn là mối lo thường ngày.
Am Sơn Thần trong chùa thường được hiểu như vị thần giữ đất, giữ rừng quanh chùa, đứng ở vị trí khiêm tốn so với chánh điện. Đây là ví dụ rõ về việc tín ngưỡng dân gian và Phật giáo dân gian sống cạnh nhau trong cùng một khuôn viên. Còn cách hiểu theo giáo lý nhà Phật về các vị thần hộ pháp, hộ trì thì nên hỏi chư tăng tại chùa, không nên suy diễn từ bên ngoài.
Danh mục Linh vật thần thoại có bài riêng về hổ và thần Hổ. Ở bài này chỉ cần nhớ rằng ở Nam Bộ, hình ảnh hổ và ông Sơn Thần đi liền nhau, nên hai lớp tín ngưỡng thường được thờ chung một chỗ.
Thần núi ở các tộc người miền núi: vài nét chung
Thần núi của các dân tộc thiểu số có danh mục riêng; ở đây chỉ nêu vài điểm chung đã được ghi chép nhiều, để thấy sơn thần không chỉ là chuyện của người Kinh:
- Với nhiều tộc người, núi không có một vị thần duy nhất mà là nơi cư ngụ của nhiều thần linh, gắn với rừng, nước, đá và tổ tiên.
- Rừng đầu nguồn thường được giữ làm rừng thiêng, có lệ cấm chặt cây, cấm săn bắt trong một số thời gian. Nhiều nghiên cứu coi đây là cách giữ nguồn nước tự nhiên.
- Lễ cúng thần núi, thần rừng thường gắn với chu kỳ làm nương, từ lúc phát rẫy đến lúc mừng lúa mới.
- Tên gọi các vị thần khác nhau theo từng dân tộc và từng vùng; ghi chép dân tộc học nhiều khi phiên âm khác nhau.
- Không nên khái quát cả một dân tộc từ một bản ghi chép, vì mỗi buôn, mỗi bản có thể có cách thờ riêng.
Khi viết về thần núi của các tộc người, cách thận trọng nhất là ghi rõ nguồn: nhà nghiên cứu nào, ghi ở đâu, vào khoảng thời gian nào, và nhắc rằng cộng đồng ngày nay có thể đã khác.
Kể về thần núi cho trẻ em và khách tham quan
Chuyện Sơn Tinh Thuỷ Tinh có trong sách giáo khoa, nên đây là cửa vào tự nhiên nhất khi kể về sơn thần cho trẻ. Bạn có thể hỏi con: vì sao Thuỷ Tinh năm nào cũng dâng nước? Núi chặn nước bằng cách nào? Ngày nay người ta chống lũ bằng gì? Câu chuyện thần thoại khi đó trở thành cầu nối sang bài học địa lý về sông ngòi và đê điều.
Với khách tham quan Ba Vì hay một đền thần núi ở địa phương, nên giới thiệu theo trình tự: ngọn núi này là gì về địa lý, người dưới chân núi sống bằng gì, vị thần được thờ là ai theo truyền thuyết, có những dị bản nào. Cách kể này giữ được sự tôn trọng với nơi thờ mà vẫn tỉnh táo.
Nên tránh những lời như "ngọn núi này rất thiêng, ai làm sai sẽ bị phạt". Đó không phải là thông tin văn hoá, và dễ khiến người nghe sợ hãi hoặc coi thường. Nói "người dân ở đây có lệ kiêng chặt cây trên núi, vì họ coi rừng núi là đất của thần" vừa đúng sự thật, vừa giúp khách hiểu và cư xử phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Sơn thần và Sơn Tinh có phải là một không?
Sơn Tinh là cách gọi vị thần núi Tản Viên trong truyện Sơn Tinh Thuỷ Tinh, về sau được tôn là Tản Viên Sơn Thánh. Còn sơn thần là từ chung chỉ mọi vị thần núi. Vì vậy Sơn Tinh là một sơn thần, nhưng không phải sơn thần nào cũng là Sơn Tinh.
Vì sao trong nhiều chùa Nam Bộ lại có am thờ Sơn Thần?
Đây là lớp tín ngưỡng dân gian sống chung với Phật giáo dân gian trong quá trình khai phá vùng đất mới, khi rừng và thú dữ còn là mối lo. Sơn Thần được hiểu như vị giữ đất quanh chùa. Muốn hiểu theo giáo lý, bạn nên hỏi chư tăng của chính ngôi chùa đó.
Hổ có phải là sơn thần không?
Dân gian Nam Bộ và một số vùng miền núi gọi hổ là Sơn Quân, tức chúa núi, và có nơi thờ hổ cạnh Sơn Thần. Nhưng không phải nơi nào cũng đồng nhất hai hình tượng. Bài về hổ trong danh mục linh vật thần thoại nói kỹ hơn lớp tín ngưỡng này.
Núi Ba Vì có những đền nào thờ Tản Viên?
Quanh núi Ba Vì có hệ thống đền thường được gọi là đền Thượng, đền Trung, đền Hạ cùng nhiều đình, miếu ở các làng chân núi. Thân thế và các dị bản về Tản Viên được kể kỹ trong danh mục Tứ bất tử; nơi đến và cách đi lễ thuộc các site du lịch tâm linh khác.
Thần núi có ngày tiệc chung không?
Không có ngày chung cho mọi thần núi. Mỗi đền, mỗi làng có ngày tiệc riêng theo âm lịch, ghi trong thần tích hoặc theo lệ làng. Muốn biết chính xác, bạn nên hỏi ban quản lý di tích hoặc người trông đền tại chỗ.
Kể chuyện thần núi cho trẻ nhỏ có làm trẻ sợ không?
Không, nếu bạn kể như một câu chuyện văn hoá về con người và thiên nhiên. Hãy tập trung vào sự khéo léo, lòng kiên trì, việc chống lũ, và tránh các chi tiết doạ nạt kiểu thần phạt người làm sai.