Vua Thuỷ Tề là ông vua cai quản thế giới dưới nước trong truyện cổ tích người Việt; trong nhiều truyện, ông được gọi lẫn với Long Vương, tức vua rồng. Nơi ở của ông là thuỷ cung, hay long cung, một triều đình dưới đáy sông, đáy biển với cung điện, quan quân, tôm cá làm lính. Hình ảnh này có mặt từ thần thoại về nguồn gốc dân tộc đến truyện Thạch Sanh mà trẻ em nào cũng biết.
Các tên gọi Long Vương, Long Quân, Động Đình Quân, vua Thuỷ Tề có gốc khác nhau, chồng lên nhau qua nhiều thế kỷ giao lưu văn hoá. Bài này gỡ từng tên gọi, kể lại những truyện tiêu biểu, chỉ ra phần nào gốc Hán, phần nào là cách người Việt kể lại theo kiểu của mình.
Các tên gọi vua dưới nước và cách phân biệt
Những tên gọi dưới đây hay xuất hiện lẫn trong truyện kể và sách báo. Cách phân biệt chỉ mang tính tương đối, vì chính truyện dân gian cũng dùng thay cho nhau.
| Tên gọi | Nghĩa chữ | Xuất hiện ở đâu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Long Vương | Vua rồng | Văn hoá Hán, truyện Tây Du Ký, nhiều truyện Việt | Có khi chia thành bốn Long Vương của bốn biển |
| Long Quân | Chúa rồng | Lạc Long Quân; Long Quân trong sự tích hồ Gươm | Trong truyện Việt thường mang nét bảo hộ dân |
| Động Đình Quân | Chúa hồ Động Đình | Lĩnh Nam chích quái, phần nguồn gốc họ Hồng Bàng | Hồ Động Đình ở Trung Hoa, gắn với thần thoại cổ |
| Vua Thuỷ Tề | Vua của vùng nước | Truyện cổ tích Việt như Thạch Sanh | Cách gọi thuần dân gian, rất phổ biến |
| Thuỷ cung, long cung, thuỷ phủ | Cung điện dưới nước | Hầu hết các truyện trên | Không gian của các vị vua nước |
Điểm chung của mọi tên gọi là hình dung thế giới dưới nước như một triều đình giống hệt triều đình trên cạn. Cách hình dung ấy rất gần với cách người Việt hình dung thiên đình, một bài khác trên trang có nói kỹ.
Động Đình Quân và Long Nữ: thuỷ cung trong thần thoại nguồn gốc
Theo Lĩnh Nam chích quái, phần truyện họ Hồng Bàng, Kinh Dương Vương lấy con gái của Động Đình Quân, tức Long Nữ, sinh ra Sùng Lãm, hiệu là Lạc Long Quân. Như vậy, theo thần thoại này, tổ tiên của người Việt có một nửa dòng máu từ thuỷ cung. Lạc Long Quân sau đó lấy Âu Cơ, sinh bọc trăm trứng, năm mươi con theo cha xuống biển, năm mươi con theo mẹ lên núi.
Chi tiết Lạc Long Quân là con của Long Nữ giải thích vì sao ngài hay "về thuỷ phủ", và vì sao trong truyện, mỗi khi dân gặp nạn chỉ cần gọi là ngài hiện lên giúp. Nhiều nhà nghiên cứu đọc chi tiết này như dấu vết của một cộng đồng cư dân sông biển, coi nước là cội nguồn. Thần thoại về nguồn gốc dân tộc được trình bày kỹ ở danh mục thần thoại khai thiên lập địa; ở đây chỉ cần thấy rằng thuỷ cung đã có mặt từ lớp truyện cổ nhất.
Cũng cần nhắc rằng Động Đình là tên một hồ lớn ở Trung Hoa. Việc sách Lĩnh Nam chích quái đặt nguồn gốc mẹ của Lạc Long Quân ở đó cho thấy các nhà biên soạn xưa đã ghép thần thoại bản địa với địa danh, nhân vật trong văn hoá Hán. Đây là chỗ các nhà nghiên cứu còn bàn nhiều, và khi kể nên nói rõ đây là cách chép của sách.
Vua Thuỷ Tề trong truyện cổ tích quen thuộc
Thạch Sanh và cây đàn thần. Trong truyện Thạch Sanh, chàng cứu thái tử con vua Thuỷ Tề đang bị nhốt. Để đền ơn, vua Thuỷ Tề mời Thạch Sanh xuống thuỷ cung và muốn tặng vàng bạc, nhưng chàng chỉ xin một cây đàn. Cây đàn ấy về sau giúp chàng giải oan và khiến quân mười tám nước chư hầu lui binh. Ở đây vua Thuỷ Tề là người biết ơn, trọng nghĩa.
Sự tích hồ Gươm. Theo truyền thuyết phổ biến, Long Quân cho Lê Lợi mượn gươm thần để đánh giặc. Sau khi đất nước yên, vua đi thuyền trên hồ Tả Vọng, rùa vàng nổi lên đòi lại gươm cho Long Quân, từ đó hồ mang tên hồ Hoàn Kiếm. Long Quân ở đây là vị chủ của sông hồ, đứng sau một sự kiện lịch sử lớn.
Rùa vàng, sứ giả của thuỷ cung. Trong truyện An Dương Vương xây thành Cổ Loa, rùa vàng Kim Quy được gọi là sứ giả Thanh Giang, đến giúp vua xây thành và trao móng làm lẫy nỏ. Rùa thần là linh vật có bài riêng; ở đây chỉ cần thấy thuỷ cung có cả một hệ "sứ giả" đi lại giữa hai thế giới.
Những chàng trai được mời xuống thuỷ cung. Nhiều truyện cổ tích kể về người tốt bụng cứu một con rắn nhỏ, con cá, hoá ra là con của vua Thuỷ Tề, rồi được mời xuống thuỷ cung, nhận quà quý. Đây là khuôn truyện phổ biến ở nhiều dân tộc, chuyên khen người hiền lành, biết thương con vật nhỏ.
Long Vương gốc Hán và cách người Việt tiếp nhận
Trong văn hoá Trung Hoa, Long Vương là vị thần cai quản sông biển và mưa, được thờ ở nhiều miếu để cầu mưa thuận gió hoà. Truyện Tây Du Ký phổ biến hình ảnh bốn vị Long Vương của bốn biển, trong đó có Đông Hải Long Vương bị Tôn Ngộ Không đến đòi binh khí. Qua sách truyện, tuồng, phim, hình ảnh này trở nên quen thuộc với người Việt.
Khi vào truyện kể Việt, Long Vương thường mất đi tính chất "quan chức" của một hệ thống thần chặt chẽ, và gần với vua Thuỷ Tề hiền hậu, biết ơn người tốt. Người Việt ít khi chia bốn biển với bốn vị vua riêng như trong văn hoá Hán; thuỷ cung trong truyện Việt thường chỉ có một vị vua, ở một nơi mơ hồ dưới sông hoặc dưới biển.
Ở một số làng ven sông, ven biển và trong cộng đồng người Hoa, có nơi thờ Long Vương như vị thần nước. Mức độ phổ biến không bằng các tục như thờ cá Ông hay thờ Thành hoàng. Khi gặp một miếu Long Vương, bạn nên hỏi người trông coi về lịch sử miếu, vì có nơi do người Hoa lập, có nơi do người Việt lập theo lệ làng riêng.
Rồng, nước và mưa: vì sao vua dưới nước lại là rồng
Trong văn hoá Việt cũng như nhiều nền văn hoá Đông Á, rồng gắn chặt với nước và mưa. Rồng ở dưới vực, ở dưới biển, và khi bay lên thì mang mây mưa theo. Với cư dân trồng lúa nước, mưa đúng mùa là điều quan trọng bậc nhất, nên vị vua của thế giới nước được hình dung là rồng là điều dễ hiểu.
Hình ảnh này hiện ra ở nhiều chỗ quen thuộc: rồng trên nóc đình, đầu đao cong như sóng nước; rồng chầu mặt nguyệt trên bờ nóc; những câu ca dao nói về rồng lấy nước. Người xưa hình dung cầu vồng, vòi rồng trên biển cũng là lúc rồng hút nước. Những hình dung ấy là nền cho câu chuyện về Long Vương và thuỷ cung.
Khác với Long Vương của văn hoá Hán thường được thờ để cầu mưa, ở vùng châu thổ Bắc Bộ việc cầu mưa lại gắn mạnh với hệ thống Tứ Pháp, tức bốn vị Mây, Mưa, Sấm, Chớp ở vùng Dâu. Bài riêng về Tứ Pháp trong danh mục này kể kỹ hơn. Hình tượng rồng Việt qua các thời thì thuộc danh mục linh vật thần thoại.
Thuỷ cung trong tín ngưỡng thờ Mẫu và những lớp khác
Ngoài truyện cổ tích, hình ảnh thuỷ cung còn xuất hiện ở một số lớp tín ngưỡng khác. Ở đây chỉ nêu để bạn biết, các bài chuyên đề nằm ở danh mục tương ứng:
- Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, Mẫu Thoải cai quản miền sông nước; theo một số bản kể, bà có gốc từ thuỷ cung. Phần điện thần thuộc danh mục Thánh Mẫu và các nữ thần.
- Trong lệ của một số làng ven sông, lễ rước nước gắn với việc lấy nước sạch về đình, như một cách tạ ơn sông nước; diễn trình lễ thuộc các site về lễ hội.
- Trong sân khấu chèo, tuồng, cảnh thuỷ cung là một không gian quen thuộc, có vua Thuỷ Tề, quan quân là tôm cá, thường mang màu sắc vui, hài.
- Trong mỹ thuật dân gian, hình rồng, cá chép, sóng nước trên đồ thờ và kiến trúc gợi đến thế giới dưới nước, nhưng không phải lúc nào cũng gắn với một vị thần cụ thể.
- Trong truyện tranh, phim hoạt hình hiện đại, vua Thuỷ Tề và thuỷ cung là chất liệu được dùng lại nhiều, với nhiều cách tạo hình khác nhau.
Vì có nhiều lớp như vậy, khi nghe ai nói "thuỷ cung", bạn nên hỏi lại đang nói trong truyện cổ tích, trong tín ngưỡng thờ Mẫu hay trong một tích tuồng, để tránh hiểu lẫn.
Kể chuyện thuỷ cung cho trẻ: chất liệu và gợi ý
Thuỷ cung là một trong những không gian dễ làm trẻ thích thú: lâu đài dưới nước, lính tôm, quan cua, vua rồng. Khi kể, bạn có thể chọn những truyện có thông điệp rõ như Thạch Sanh, các truyện cứu con vật nhỏ. Thông điệp chung là lòng tốt, sự biết ơn và sự khiêm tốn, như việc Thạch Sanh chỉ xin cây đàn thay vì vàng bạc.
Với học sinh lớn hơn, có thể so sánh vua Thuỷ Tề trong Thạch Sanh với Long Vương trong Tây Du Ký: một bên là vị vua hiền biết ơn, một bên là vị thần trong một hệ thống quan liêu chặt chẽ. Cuộc so sánh ấy mở ra câu hỏi thú vị về cách mỗi nền văn hoá hình dung quyền lực.
Người làm sáng tác dựa trên thuỷ cung nên tránh lấy nguyên hình ảnh từ phim ảnh nước ngoài. Các chi tiết như Long Nữ mẹ của Lạc Long Quân, cây đàn của Thạch Sanh, rùa vàng đòi gươm là chất liệu rất Việt. Nếu muốn thêm màu sắc huyền ảo, có thể kết hợp với hình ảnh sông Hồng, đầm phá miền Trung, rạn san hô ở biển đảo Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Vua Thuỷ Tề và Long Vương có phải là một không?
Trong truyện kể dân gian, hai tên gọi thường được dùng thay cho nhau để chỉ vua dưới nước. Long Vương có gốc Hán, nghĩa là vua rồng; vua Thuỷ Tề là cách gọi dân gian Việt, nghĩa là vua vùng nước. Phân biệt chặt chẽ chỉ có ý nghĩa khi bàn về nguồn gốc tên gọi.
Lạc Long Quân có phải là con của vua Thuỷ Tề không?
Theo Lĩnh Nam chích quái, mẹ của Lạc Long Quân là Long Nữ, con gái Động Đình Quân, tức vị chúa rồng ở hồ Động Đình. Vì vậy theo thần thoại này Lạc Long Quân có gốc từ thuỷ cung theo thần thoại này, nhưng sách không gọi ông ngoại ngài là vua Thuỷ Tề.
Có đền nào thờ vua Thuỷ Tề không?
Vua Thuỷ Tề chủ yếu là nhân vật truyện cổ tích, rất hiếm nơi thờ riêng. Một số làng ven sông, ven biển và cộng đồng người Hoa có miếu thờ Long Vương như vị thần nước, nhưng lịch sử và lệ thờ khác nhau theo từng nơi.
Rùa vàng trong sự tích hồ Gươm là sứ giả của ai?
Theo truyền thuyết phổ biến, rùa vàng nổi lên đòi lại gươm thần cho Long Quân, vị chủ của sông hồ đã cho Lê Lợi mượn gươm. Trong truyện An Dương Vương, rùa vàng lại được gọi là sứ giả Thanh Giang. Cả hai đều là sứ giả của thế giới nước.
Mẫu Thoải có phải là con vua Thuỷ Tề không?
Theo một số bản kể trong tín ngưỡng thờ Mẫu, Mẫu Thoải có gốc từ thuỷ cung, có bản gắn bà với Long Vương. Thân thế các vị trong điện thờ Mẫu có nhiều dị bản, nên khi tìm hiểu nên đọc thêm danh mục Thánh Mẫu và hỏi người am hiểu ở địa phương.
Vì sao thuỷ cung lại giống triều đình trên cạn?
Người xưa hình dung thế giới chưa biết dựa trên thế giới quen thuộc. Triều đình với vua, quan, lính là mô hình quyền lực họ biết rõ nhất, nên cả thiên đình trên trời lẫn thuỷ cung dưới nước đều được tưởng tượng theo khuôn ấy.