Thần Nông là vị thần gốc trong truyền thuyết Trung Hoa, được coi là người đầu tiên dạy dân cày cấy và nếm trăm thứ cỏ để tìm cây ăn được, cây làm thuốc; ở Việt Nam, sách Lĩnh Nam chích quái chép dòng dõi Kinh Dương Vương từ Viêm Đế Thần Nông, và nhiều đình làng Nam Bộ còn có miếu hay bệ thờ Thần Nông ngoài sân.
Như vậy Thần Nông đi vào đời sống người Việt qua hai ngả: ngả sách vở, nơi ông đứng đầu một phả hệ thần thoại, và ngả làng quê, nơi ông là vị thần của đồng ruộng. Bài này đi qua cả hai, phân biệt truyền thuyết với các ghi chép lịch sử về lễ cày ruộng của vua chúa, và nói rõ chỗ nào còn chưa chắc.
Thần Nông trong truyền thuyết Trung Hoa
Trong truyền thuyết Trung Hoa, Thần Nông là một trong những vị vua thần thuở sơ khai, thường được xếp trong nhóm Tam Hoàng. Tên gọi có nghĩa là "vị thần của nghề nông". Truyền thuyết kể ông dạy dân đẽo gỗ làm cày, uốn cây làm cán, gieo ngũ cốc, mở chợ để người ta đổi chác. Sách Hoài Nam Tử có đoạn nói Thần Nông nếm vị của trăm thứ cỏ, có ngày gặp tới bảy mươi thứ độc, để dạy dân biết cây nào ăn được, cây nào nên tránh.
Từ hình ảnh nếm cỏ, Thần Nông cũng được tôn làm ông tổ của nghề thuốc. Bộ sách thuốc cổ mang tên Thần Nông bản thảo kinh thực ra được biên soạn muộn hơn nhiều, khoảng thời Hán, và gắn tên Thần Nông như một cách tôn vinh chứ không phải do ông viết. Đây là điểm người viết hay nhầm: tên sách không có nghĩa là tác giả.
Về sau, trong nhiều văn bản Trung Hoa, Thần Nông được đồng nhất với Viêm Đế, vị vua gắn với lửa, nên có cách gọi chung "Viêm Đế Thần Nông". Việc đồng nhất này diễn ra dần qua nhiều đời biên soạn sách, không có ngay từ đầu. Khi đọc sách Việt chép "Viêm Đế Thần Nông thị", bạn nên hiểu người chép đã dùng cách gọi đã thành quen ở thời của họ.
Thần Nông trong phả hệ Hồng Bàng
Truyện Hồng Bàng thị trong Lĩnh Nam chích quái mở đầu bằng việc nối dòng dõi: cháu ba đời của Viêm Đế Thần Nông là Đế Minh; Đế Minh đi tuần phương Nam, lấy con gái bà Vụ Tiên, sinh ra Lộc Tục; Lộc Tục làm vua phương Nam, hiệu Kinh Dương Vương. Từ đó mới đến Lạc Long Quân, Âu Cơ và các vua Hùng. Khi Ngô Sĩ Liên soạn Đại Việt sử ký toàn thư ở thế kỷ 15, phần Ngoại kỷ cũng chép Kinh Dương Vương là dòng dõi Thần Nông.
Các nhà nghiên cứu hiểu chi tiết này theo nhiều cách. Có người cho rằng người chép muốn đặt tổ tiên nước Nam ngang hàng với các triều đại phương Bắc bằng cách nối về cùng một vị vua thần cổ xưa, như một lời khẳng định vị thế. Có người nhấn mạnh rằng gắn với Thần Nông là gắn với nghề nông, phù hợp với một cộng đồng trồng lúa. Những cách hiểu này đều là diễn giải; truyện không tự giải thích.
Điều chắc chắn là chi tiết phả hệ này thuộc lớp truyền thuyết được ghi bằng chữ Hán thời trung đại, không phải bằng chứng về quan hệ huyết thống có thật. Khi giới thiệu, nên nói "theo Lĩnh Nam chích quái" hay "sách cổ chép", tránh những câu như "người Việt là con cháu Thần Nông" trình bày như sự thật lịch sử.
Miếu Thần Nông trong đình Nam Bộ
Vị trí quen thuộc. Ở nhiều đình làng Nam Bộ, ngoài chính điện thờ Thành hoàng còn có một miếu nhỏ hoặc một bệ thờ lộ thiên dành cho Thần Nông, thường đặt ở sân trước. Người đi lễ đình nhiều khi đi ngang mà không để ý đó là chỗ thờ một vị thần riêng.
Vì sao ở ngoài trời. Cách giải thích phổ biến là Thần Nông gắn với nắng mưa, ruộng đồng, nên được thờ nơi thoáng đãng nhìn ra trời đất. Đây là cách giải thích của người trong làng và người nghiên cứu, mỗi nơi lại kể thêm những lý do riêng.
Gắn với lịch mùa vụ. Đình Nam Bộ thường có các lễ liên quan mùa vụ như lễ Hạ điền khi xuống giống, lễ Thượng điền khi xong mùa. Thần Nông là một trong những vị được nhắc tới trong các dịp ấy. Diễn trình lễ và lễ vật là chuyện của từng làng, có nơi bàn riêng.
Một vị trong nhiều vị. Đình làng Nam Bộ thờ cùng lúc nhiều vị: Thành hoàng, các tiền hiền, hậu hiền, thần đất, Thần Nông, cùng nhiều vị khác tuỳ thần tích của từng làng. Thần Nông không phải vị chính của đình mà là một phần trong hệ thống thần của làng nông nghiệp.
Ở miền Bắc ít thấy hơn. Ở đình làng miền Bắc, miếu Thần Nông riêng ít phổ biến bằng. Điều này cho thấy cùng một vị thần nhưng mỗi vùng có cách đón nhận khác nhau, phụ thuộc vào lịch sử khai khẩn và tập quán của từng nơi.
Phân biệt các lớp hình ảnh của Thần Nông ở Việt Nam
Một cái tên nhưng xuất hiện ở nhiều bối cảnh rất khác nhau. Bảng dưới giúp bạn biết mình đang nói về lớp nào để khỏi trộn lẫn.
| Lớp hình ảnh | Thần Nông là gì ở lớp này | Nguồn tư liệu chính |
|---|---|---|
| Truyền thuyết Trung Hoa | Vua thần dạy cày cấy, nếm trăm cỏ, tổ nghề thuốc | Các sách cổ Trung Hoa như Hoài Nam Tử |
| Phả hệ Hồng Bàng | Tổ xa của Kinh Dương Vương qua Đế Minh | Lĩnh Nam chích quái, Đại Việt sử ký toàn thư |
| Nghi lễ cung đình | Vị được tế khi vua làm lễ cày ruộng đầu năm | Sử triều Lê, triều Nguyễn; dấu tích đàn tế ở Huế |
| Đình làng Nam Bộ | Thần đồng ruộng, có miếu hoặc bệ thờ ngoài sân | Khảo sát đình làng, lời kể của người địa phương |
| Nghề thuốc | Ông tổ được một số người làm thuốc tôn kính | Truyền thống Đông y, tên sách Thần Nông bản thảo kinh |
Đặt các lớp cạnh nhau, ta thấy Thần Nông với người Việt vừa là nhân vật sách vở, vừa là vị thần sống trong sinh hoạt làng. Hai lớp ấy có liên hệ, nhưng không nên coi là một.
Lễ cày ruộng tịch điền: Thần Nông trong nghi lễ cung đình
Bên cạnh đình làng, Thần Nông còn có mặt trong nghi lễ của triều đình qua lễ tịch điền, tức lễ vua tự tay cày ruộng đầu năm để làm gương khuyến nông. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 987 vua Lê Đại Hành cày ruộng tịch điền ở núi Đọi, thuộc vùng Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Đây thường được nhắc như một trong những ghi chép sớm nhất về lễ này ở nước ta.
Dưới triều Nguyễn, ở kinh đô Huế có đàn Tiên Nông, nơi tế vị thần đầu tiên dạy nghề nông, gắn với lễ cày ruộng của nhà vua. Tên đàn cho thấy cách gọi trang trọng của Thần Nông trong nghi lễ cung đình là "Tiên Nông", nghĩa là người làm nông đầu tiên.
Lễ tịch điền là nghi lễ chính trị – văn hoá của nhà nước quân chủ, khác về tính chất với tục thờ ở đình làng. Ở triều đình, Thần Nông là biểu tượng của chính sách trọng nông; ở làng, ông là vị thần gần gũi gắn với ruộng của chính người dân. Ngày nay một số địa phương phục dựng lễ tịch điền như hoạt động lễ hội đầu xuân; đó là phần thuộc về lễ hội, ở đây chỉ nhắc để bạn biết Thần Nông từng có mặt ở cả hai tầng.
Đến đình Nam Bộ: nhận ra chỗ thờ Thần Nông và tìm hiểu cho đúng
Nếu bạn đến một ngôi đình ở miền Tây hay miền Đông Nam Bộ và muốn hiểu chỗ thờ Thần Nông, có thể đi theo các bước dưới đây. Đây là cách quan sát của người tìm hiểu văn hoá, không phải hướng dẫn nghi lễ.
- Đi một vòng khuôn viên trước khi vào chính điện, để ý những miếu nhỏ, bệ thờ lộ thiên ở sân trước và hai bên.
- Chú ý hướng đặt bệ thờ: nhiều nơi để thoáng, nhìn ra đồng hoặc ra cổng, khác với các ban thờ trong nhà.
- Xem có tấm bảng giới thiệu di tích không; nhiều đình được xếp hạng có ghi các vị được phối thờ.
- Hỏi người trông đình hoặc các cụ trong ban quý tế về tên gọi của từng chỗ thờ và các dịp lễ trong năm; mỗi làng có cách gọi, cách kể riêng.
- Ghi lại đúng lời người địa phương, kèm chữ "theo người dân ở đây", thay vì đem khuôn của đình khác áp vào.
- Chụp ảnh từ xa, không đứng chắn chỗ người đang thắp hương, không chạm vào đồ thờ khi chưa được phép.
Những quan sát như vậy cho bạn tư liệu sống động hơn bất cứ bài viết chung nào. Mỗi ngôi đình Nam Bộ là một tập hợp riêng của lịch sử khai khẩn, thần tích và thói quen của dân làng, và chỗ thờ Thần Nông là một mảnh trong bức tranh ấy.
Hiểu lầm hay gặp về Thần Nông
Hiểu lầm thứ nhất là cho Thần Nông là thần "thuần Việt". Tên gọi và các truyện nếm cỏ, dạy cày đều có gốc từ truyền thuyết Trung Hoa. Phần riêng của người Việt nằm ở cách đưa ông vào phả hệ Hồng Bàng và cách thờ ở đình làng Nam Bộ.
Hiểu lầm thứ hai là đồng nhất Thần Nông với Thần Tài hoặc Ông Địa vì cùng được thờ ngoài trời hay gần mặt đất. Thần Tài, Ông Địa là các vị trong hệ thờ cúng của người buôn bán và gia đình, ý nghĩa khác hẳn; Thần Nông là thần của đồng ruộng, mùa vụ.
Hiểu lầm thứ ba là nói Thần Nông bản thảo kinh do chính Thần Nông viết từ mấy nghìn năm trước. Đây là sách thuốc được biên soạn muộn, mượn tên Thần Nông để tôn vinh. Những người làm Đông y nghiêm túc đều nói rõ điểm này.
Hiểu lầm thứ tư là coi việc thờ Thần Nông là để "cầu được mùa chắc chắn". Với người nông dân xưa, thờ Thần Nông là cách bày tỏ lòng biết ơn và gửi gắm mong muốn, còn mùa màng phụ thuộc vào thời tiết, giống, nước và công chăm sóc. Hiểu như vậy là hiểu đúng tinh thần của một tục thờ gắn với lao động.
Câu hỏi thường gặp
Thần Nông và Viêm Đế có phải là một người không?
Trong nhiều văn bản Trung Hoa đời sau, hai danh hiệu được ghép thành Viêm Đế Thần Nông và coi là một. Tuy vậy, việc đồng nhất diễn ra dần qua các đời biên soạn, nên các nhà nghiên cứu vẫn bàn về việc ban đầu đây có phải hai nhân vật khác nhau hay không.
Vì sao sách Việt lại chép tổ tiên từ Thần Nông?
Lĩnh Nam chích quái và Đại Việt sử ký toàn thư chép Kinh Dương Vương là dòng dõi Thần Nông. Các nhà nghiên cứu thường giải thích đây là cách người chép đặt nguồn gốc nước Nam ngang hàng với phương Bắc và gắn với nghề nông, nhưng đó là diễn giải, không phải bằng chứng huyết thống.
Miếu Thần Nông ở đình Nam Bộ thường đặt ở đâu?
Thường là một miếu nhỏ hoặc bệ thờ lộ thiên ở sân trước đình, nhìn ra trời đất. Vị trí cụ thể mỗi đình một khác tuỳ khuôn viên, nên khi đến đình bạn có thể hỏi người trông coi để biết chỗ thờ từng vị.
Lễ tịch điền có còn tổ chức không?
Lễ tịch điền của triều đình đã dừng cùng chế độ quân chủ. Một số địa phương ngày nay phục dựng lễ cày ruộng đầu xuân như hoạt động văn hoá, lễ hội. Đó là hình thức tái hiện di sản, không còn mang ý nghĩa nghi lễ nhà nước như xưa.
Người làm Đông y có thờ Thần Nông không?
Một số người làm thuốc theo truyền thống tôn Thần Nông là ông tổ nghề vì truyền thuyết nếm trăm cỏ. Cách tôn kính mỗi nơi một khác, có nơi kết hợp cùng các danh y Việt Nam. Đây là truyền thống nghề, không phải tục thờ phổ biến trong mọi gia đình.
Có thể giới thiệu Thần Nông cho học sinh như thế nào?
Nên giới thiệu như một nhân vật truyền thuyết về buổi đầu nghề nông, kể chuyện nếm cỏ và dạy cày, rồi liên hệ với lễ cày ruộng và miếu Thần Nông ở đình Nam Bộ. Nhớ nói rõ gốc Trung Hoa của truyền thuyết và cách người Việt tiếp nhận.