Tứ linh là bốn con vật được coi là linh, tức có phẩm chất thần dị, trong văn hoá Á Đông: long (rồng), lân (kỳ lân), quy (rùa) và phụng (phượng hoàng). Tên gọi và danh sách này có gốc từ sách Lễ ký của Nho gia, thiên Lễ vận, nơi bốn con vật được nêu cùng nhau như những điềm lành khi thiên hạ được cai trị tốt. Ở Việt Nam, người ta thường nói "long, lân, quy, phụng" hoặc "long, ly, quy, phượng".
Tứ linh hiện diện khắp nơi trong mỹ thuật truyền thống Việt: trên mái đình, cốn, xà, cửa võng, đồ thờ, áo mũ, gốm sứ. Nhưng ít người biết vì sao lại là bốn con này, mỗi con mang nghĩa gì theo sách xưa, và tứ linh khác "tứ tượng" Thanh Long, Bạch Hổ, Chu Tước, Huyền Vũ ra sao. Bài này trả lời những câu hỏi đó ở góc văn hoá, không bàn chuyện bày trí.
Gốc tên gọi: tứ linh trong sách Lễ ký
Lễ ký là một trong những kinh điển của Nho gia, được biên soạn và chỉnh lý vào khoảng thời Hán, tập hợp các bài viết về lễ nghi và trật tự xã hội. Trong thiên Lễ vận, khi bàn về một xã hội được cai trị hợp lễ, sách nêu câu hỏi "thế nào là tứ linh" và trả lời: lân, phượng, quy, long gọi là tứ linh. Thứ tự trong sách là lân đứng đầu; người Việt quen nói rồng đứng trước, có lẽ vì rồng vốn quan trọng hơn trong tâm thức bản địa.
Ý của sách không phải là thờ bốn con vật, mà là coi chúng như những sinh vật đứng đầu muôn loài, khi chúng được nuôi dưỡng, có mặt trong một triều đại thì muôn loài khác cũng yên ổn theo. Các sách đời Hán còn chia muôn loài thành nhóm có vảy, có lông vũ, có lông mao, có mai, và xếp rồng, phượng, lân, rùa lần lượt đứng đầu từng nhóm. Như vậy, tứ linh là một cách sắp xếp thế giới tự nhiên theo tư duy Nho gia, gắn với ý niệm trật tự và điềm lành.
Khi Nho học vào Việt Nam qua nhiều thế kỷ, khái niệm tứ linh đi theo. Các nhà nho Việt dùng nó trong văn chương, trong văn tế, trong nghi lễ triều đình. Rồi từ cung đình, tứ linh đi xuống đình làng qua bàn tay những người thợ chạm, và từ đó trở thành vốn hình ảnh chung của mỹ thuật dân gian.
Mỗi con trong tứ linh mang nghĩa gì
Bảng dưới tóm ý nghĩa thường được nêu cho từng con theo sách xưa và theo cách hiểu phổ biến ở Việt Nam. Ý nghĩa có thể thay đổi theo thời và theo người giải thích.
| Linh vật | Đứng đầu nhóm | Theo sách xưa gắn với | Cách hiểu phổ biến ở Việt Nam |
|---|---|---|---|
| Long (rồng) | Loài có vảy | Biến hoá, mây mưa, uy quyền của bậc trị nước | Thần nước, tổ tiên trong truyện con Rồng cháu Tiên, điềm thịnh của kinh đô |
| Lân (kỳ lân) | Loài có lông mao | Lòng nhân, không giẫm cỏ tươi, xuất hiện khi có bậc thánh nhân | Điềm lành, sự hiền hoà; về sau gắn với múa lân |
| Quy (rùa) | Loài có mai | Sống lâu, biết điều lành dữ, mai rùa dùng để bói thời cổ | Bền vững, trường tồn; rùa vàng trong truyền thuyết giữ nước |
| Phụng (phượng) | Loài có lông vũ | Thái bình, đức độ; chỉ xuất hiện khi thiên hạ yên | Vẻ đẹp, sự cao quý; về sau thường đi đôi với rồng |
Bạn sẽ thấy điểm chung: cả bốn con đều được hiểu như dấu hiệu của trật tự tốt đẹp, không phải như vật đem lại lợi ích cho riêng ai. Đó là khác biệt lớn giữa tứ linh theo gốc Nho học và cách nói "linh vật mang may mắn" phổ biến ngày nay.
Lân và phượng trong những câu chuyện về Khổng Tử
"Tây thú hoạch lân". Kinh Xuân Thu, bộ sử nước Lỗ mà truyền thống cho là do Khổng Tử san định, kết thúc bằng câu chép việc săn ở phía tây bắt được con lân, vào năm thứ mười bốn đời Lỗ Ai Công. Người đời sau kể rằng Khổng Tử thấy lân, một con vật nhân từ chỉ xuất hiện khi có thánh nhân, lại bị bắt giữa thời loạn, nên buồn mà ngừng bút. Câu chuyện khiến lân gắn với nỗi buồn của người hiền gặp thời không thuận.
Phượng không đến. Sách Luận ngữ ghi lời Khổng Tử than rằng chim phượng không đến, sông Hoàng Hà không hiện ra bức đồ. Trong tư duy xưa, phượng xuất hiện và Hà đồ hiện lên là điềm thánh nhân được dùng; không thấy chúng nghĩa là đạo không được thực hành. Lời than này thường được các nhà nho Việt nhắc lại khi bày tỏ nỗi buồn thời thế.
Từ điềm báo đến hình trang trí. Qua những câu chuyện ấy, lân và phượng được hiểu như dấu hiệu của thời thái bình, của người hiền được trọng dụng. Khi người thợ Việt chạm lân, phượng trên đình làng, họ mang theo lớp nghĩa đó: mong một làng yên ổn, có người hiền, có học, chứ không phải mong một vật đem lại phép màu.
Long, ly, quy, phượng: tứ linh trong đình làng Việt
Ở Việt Nam, người ta hay đọc tứ linh thành "long, ly, quy, phượng". Về chữ "ly", có hai cách giải thích: một cho rằng đó là cách đọc biến âm của lân; một cho rằng ly là tên một loài rồng không sừng trong văn hoá Hán, được người thợ chạm dùng thay chỗ kỳ lân. Trong thực tế mỹ thuật, con vật ở vị trí thứ hai có khi là lân, có khi là nghê, có khi là một dạng thú có bờm khó phân định, tuỳ người làm.
Trong đình làng Bắc Bộ, tứ linh xuất hiện ở bờ nóc mái với đôi rồng chầu mặt nguyệt, ở cốn và đầu dư chạm rồng, phượng, lân, ở bức cửa võng sơn son thếp vàng trước hậu cung, trên ngai, kiệu, hương án. Người thợ thường đặt tứ linh xen với tứ quý là tùng, cúc, trúc, mai, tạo thành những bộ trang trí có thứ tự. Nhiều mảng chạm còn có hình người, cảnh sinh hoạt làng quê chen vào giữa rồng phượng, điều hiếm thấy trong mỹ thuật cung đình.
Ở miền Trung và Nam Bộ, tứ linh trên mái đình, mái miếu thường được đắp bằng vôi vữa khảm sành sứ nhiều màu, rực rỡ hơn. Cách thể hiện có ảnh hưởng của mỹ thuật người Hoa, nhưng vẫn đi theo cấu trúc quen thuộc: rồng ở trên cao, phượng và lân hai bên, rùa ít xuất hiện hơn hoặc nằm ở vị trí khiêm tốn. Phân tích tay nghề chạm khắc và đắp vẽ là việc của sách mỹ thuật kiến trúc; ở đây chỉ cần nhận ra bốn con và lớp nghĩa chúng mang.
Rồng phượng đi đôi: tứ linh trong nghi lễ và đời thường
Từ bộ bốn, dân gian và cung đình hay tách riêng cặp rồng và phượng. Trong nghi lễ triều đình nhiều thời, rồng gắn với vua, phượng gắn với hoàng hậu, nên cặp long phụng thành biểu tượng của sự hoà hợp âm dương, chồng vợ. Từ đó cặp rồng phượng đi vào đời thường qua thiếp cưới, nến cưới, chăn gối, khay trầu, với nghĩa chúc đôi lứa hoà thuận.
Lân thì đi theo một con đường khác: từ điềm của thánh nhân trong sách Nho, lân đến với dân gian qua múa lân dịp Trung thu, Tết, lễ hội, nơi con lân vui nhộn, đùa với ông Địa. Lớp nghĩa nghiêm trang của sách cổ và lớp nghĩa vui tươi của hội hè cùng tồn tại, không lớp nào xoá lớp nào.
Rùa ít đi vào đồ dùng hằng ngày hơn, nhưng có mặt bền bỉ trong những thứ cần sự lâu dài: bia đá đặt trên lưng rùa ở văn miếu, văn chỉ; hạc đứng trên lưng rùa trước bàn thờ. Mỗi con trong tứ linh như vậy đã tìm được chỗ riêng trong đời sống Việt, đúng với tính cách mà sách xưa gán cho nó.
Tứ linh khác tứ tượng thế nào
Rất nhiều người lẫn tứ linh với tứ tượng, còn gọi là tứ thần hay tứ phương thần. Hai bộ này có nguồn gốc và vai trò khác nhau.
| Tiêu chí | Tứ linh | Tứ tượng |
|---|---|---|
| Thành phần | Long, lân, quy, phụng | Thanh Long, Bạch Hổ, Chu Tước, Huyền Vũ |
| Nguồn gốc | Lễ ký và tư tưởng Nho gia về điềm lành, trật tự | Thiên văn cổ Trung Hoa chia bầu trời thành bốn phương, mỗi phương bảy chòm sao |
| Gắn với | Phẩm chất, điềm thái bình | Phương hướng, mùa, màu sắc, chòm sao |
| Ví dụ trùng lặp | Rồng và rùa có mặt | Rồng xanh ở phương Đông; Huyền Vũ là rùa quấn rắn ở phương Bắc |
| Nơi hay gặp ở Việt Nam | Trang trí đình, đền, đồ thờ, gốm | Thuật ngữ trong sách thiên văn, địa lý cổ, trong một số đền như đền Quán Thánh thờ Trấn Vũ |
Điểm dễ nhầm là cả hai bộ đều có rồng và rùa. Nhưng con rồng trong tứ linh là rồng nói chung, còn Thanh Long là rồng xanh của phương Đông; con rùa trong tứ linh là rùa nói chung, còn Huyền Vũ là hình rùa quấn rắn của phương Bắc. Khi đọc một văn bản cổ, ngữ cảnh sẽ cho bạn biết người viết đang nói đến bộ nào.
Những hiểu lầm hay gặp về tứ linh
Vì tứ linh xuất hiện nhiều trên vật phẩm trang trí, có không ít cách nói sai lệch so với gốc. Dưới đây là những chỗ hay gặp và cách hiểu đúng hơn:
- "Tứ linh là bốn con vật mang lại tài lộc": theo gốc Nho học, tứ linh là điềm của trật tự và thái bình, không phải vật đem tài lộc cho cá nhân.
- "Tứ linh gồm rồng, hổ, rùa, phượng": hổ thuộc tứ tượng với tên Bạch Hổ, không thuộc tứ linh.
- "Lân và nghê là một": hai hình tượng khác nhau, lân thường có sừng và vảy, nghê có dáng như chó, gắn với việc canh giữ.
- "Tứ linh là của riêng người Việt": tứ linh là khái niệm chung của văn hoá Á Đông; cái riêng của người Việt nằm ở cách tạo hình và cách đưa vào đình làng.
- "Rồng trong tứ linh là rồng năm móng của vua": rồng năm móng là quy ước cung đình ở một số thời, không phải đặc điểm của rồng trong tứ linh nói chung.
- "Có đủ tứ linh mới là trang trí đúng": nhiều công trình chỉ chạm hai hay ba con, tuỳ không gian và ý người thợ; không có quy định bắt buộc đủ bốn.
Hiểu tứ linh theo gốc giúp bạn đọc được các mảng chạm ở đình làng như những lời chúc của cộng đồng cho một làng yên ổn, có học, có đạo lý, thay vì nhìn chúng như bộ sưu tập linh vật rời rạc.
Câu hỏi thường gặp
Tứ linh xuất hiện lần đầu trong sách nào?
Cách gọi tứ linh gắn với sách Lễ ký, thiên Lễ vận, nơi nêu lân, phượng, quy, long là bốn con vật linh. Từng con vật thì đã có mặt trong văn hoá Trung Hoa từ sớm hơn nhiều, nhưng việc gom thành bộ bốn với tên gọi tứ linh thường được dẫn từ sách này.
Vì sao người Việt nói "long ly quy phượng" thay vì "long lân quy phụng"?
Phụng và phượng là hai cách đọc của cùng một chữ, đều được dùng ở Việt Nam. Còn ly có thể là biến âm của lân hoặc tên một loài rồng không sừng; các nhà nghiên cứu có ý kiến khác nhau. Trong đời sống, cả hai cách nói đều được hiểu là tứ linh.
Trong tứ linh, con nào quan trọng nhất?
Sách Lễ ký không xếp hạng hơn kém, chỉ nêu bốn con đứng đầu bốn nhóm sinh vật. Ở Việt Nam, rồng thường được đặt lên đầu vì vai trò đặc biệt trong thần thoại nguồn gốc dân tộc và trong văn hoá cung đình, nhưng đó là thói quen văn hoá, không phải thứ bậc trong sách.
Rùa trong tứ linh có liên quan đến rùa vàng Kim Quy không?
Rùa trong tứ linh là khái niệm chung về loài rùa linh thiêng, sống lâu, biết điều lành dữ. Kim Quy là một con rùa cụ thể trong truyền thuyết Việt về thành Cổ Loa và hồ Gươm. Hai lớp nghĩa gặp nhau ở chỗ cùng coi rùa là con vật đáng kính, nhưng nguồn gốc khác nhau.
Tứ linh có được thờ như thần không?
Thông thường tứ linh không được thờ như những vị thần có đền riêng, mà xuất hiện như hình trang trí mang ý nghĩa tốt lành trong không gian thờ. Một số vị thần có gắn với con vật trong tứ linh, như các vị thần nước gắn với rồng, nhưng đó là chuyện của từng tục thờ cụ thể.
Tứ quý đi cùng tứ linh là gì?
Tứ quý là bốn loài cây hoa tùng, cúc, trúc, mai, tượng trưng cho bốn mùa và cho phẩm chất của người quân tử. Trong chạm khắc đình làng và đồ thờ, người thợ thường xen tứ linh với tứ quý để tạo những bộ trang trí cân đối, một bên là linh vật, một bên là cây cỏ.