Người Việt thờ rất nhiều nữ thần, từ Tam toà Thánh Mẫu, Mẫu Liễu Hạnh, các nữ thần mây mưa của tục thờ Tứ Pháp, đến Bà Chúa Xứ, Bà Đen, Bà Thiên Hậu ở phương Nam và hàng trăm nơi thờ các nữ tướng như Hai Bà Trưng, Bà Triệu. Giới nghiên cứu giải thích hiện tượng này bằng nhiều yếu tố đan xen: nền nông nghiệp lúa nước, vai trò của người mẹ trong gia đình, dấu vết văn hoá Đông Nam Á cổ và sự giao lưu với các cộng đồng khác.
Bài này gom các nhóm nữ thần chính, đặt cạnh nhau các cách giải thích, và lưu ý những chỗ không nên khái quát quá đà. Từng vị cụ thể đã có bài riêng; ở đây là bức tranh tổng thể.
Các nhóm nữ thần trong tín ngưỡng Việt
Có nhiều cách chia; bảng dưới chia theo nguồn gốc để bạn thấy sự đa dạng của các nữ thần mà người Việt thờ.
| Nhóm | Ví dụ | Nguồn gốc chính | Nơi thờ tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Thánh Mẫu Tứ phủ | Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, Mẫu Liễu Hạnh | Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt Bắc Bộ | Phủ Dầy, đền Sòng, các phủ khắp nơi |
| Nữ thần tự nhiên | Tứ Pháp (mây, mưa, sấm, chớp), Mẹ Lúa, các nữ thần sông núi | Tục thờ tự nhiên của cư dân lúa nước | Vùng Dâu (Bắc Ninh) và các làng |
| Nữ anh hùng được thần hoá | Hai Bà Trưng, Bà Triệu, các nữ tướng | Người có thật được thần hoá | Đền Hai Bà, đền Bà Triệu và nhiều làng |
| Nữ thần tiếp nhận từ cộng đồng khác | Thiên Y A Na (gốc Chăm), Bà Thiên Hậu (của người Hoa) | Giao lưu với người Chăm, người Hoa | Khánh Hoà, Huế, các hội quán |
| Nữ thần vùng đất mới | Bà Chúa Xứ, Bà Đen, Bà Ngũ Hành | Tín ngưỡng của người khai hoang phương Nam | Núi Sam (An Giang), núi Bà Đen (Tây Ninh) |
| Nữ thần gắn với của cải, nghề | Bà Chúa Kho, các bà tổ nghề | Truyền thuyết địa phương | Đền Bà Chúa Kho (Bắc Ninh) |
Các nhóm không tách bạch tuyệt đối: Mẫu Liễu Hạnh vừa là Thánh Mẫu vừa là một trong Tứ bất tử; Thiên Y A Na vừa là nữ thần gốc Chăm vừa được đồng nhất với Mẫu ở Huế. Bảng chỉ giúp bạn có một tấm bản đồ ban đầu.
Các cách giải thích của giới nghiên cứu
Nông nghiệp lúa nước và hình ảnh đất mẹ. Cách giải thích phổ biến nhất gắn việc thờ nữ thần với nền nông nghiệp lúa nước. Đất sinh ra lúa, nước nuôi lúa, mùa màng nối tiếp như sự sinh nở; nhiều nền văn hoá nông nghiệp trên thế giới đều hình dung sức sinh sôi của đất qua hình ảnh người mẹ. Tục thờ Mẹ Lúa, các nữ thần mây mưa ở đồng bằng Bắc Bộ là ví dụ rõ nhất.
Dấu vết văn hoá Đông Nam Á cổ. Một số nhà nghiên cứu cho rằng vai trò của phụ nữ trong các xã hội Đông Nam Á cổ khá cao, thể hiện qua tục thờ nữ thần, qua vai trò của người mẹ trong gia đình và trong chuyện kinh tế. Đây là một giả thuyết được bàn nhiều, nhưng cũng có ý kiến cho rằng không nên suy diễn quá xa từ tín ngưỡng ra cấu trúc xã hội.
Tình mẫu tử trong gia đình Việt. Hình ảnh người mẹ trong văn hoá Việt gắn với hy sinh, che chở, bao dung. Khi gửi gắm ước mong vào một vị thần, nhiều người chọn hình ảnh gần gũi nhất là người mẹ. Đó là lý do người thờ Mẫu gọi các vị là "Mẹ", và những vị nữ thần ở Nam Bộ được gọi thân mật là "Bà".
Giao lưu với các cộng đồng khác. Trên đường mở đất về phía Nam, người Việt tiếp nhận nữ thần của người Chăm, người Khmer, người Hoa. Thiên Y A Na, Bà Đen, Bà Thiên Hậu là những ví dụ cho thấy thế giới nữ thần của người Việt được làm giàu thêm qua giao lưu.
Nhu cầu chỗ dựa ở vùng đất mới. Người khai hoang ở vùng đất lạ cần một chỗ dựa tinh thần gắn với chính nơi mình sống. Hình ảnh Bà, một người mẹ của vùng đất, đáp ứng nhu cầu ấy. Điều này giải thích phần nào sự phong phú của tục thờ Bà ở Nam Bộ.
"Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ": hai trục của tín ngưỡng dân gian
Câu nói quen thuộc "tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ" thể hiện rõ cách người Việt đặt hai hình tượng lớn cạnh nhau. "Cha" ở đây là Đức Thánh Trần, có ngày giỗ vào tháng Tám âm lịch; "Mẹ" là Mẫu Liễu Hạnh, có ngày giỗ vào mùng ba tháng Ba âm lịch. Hai hệ tín ngưỡng này thường được thờ chung trong các phủ, tạo thành hình ảnh một "gia đình" thần linh có cha, có mẹ.
Câu nói cho thấy nữ thần không đứng một mình trong tâm thức dân gian. Bên cạnh hình ảnh người mẹ hiền, che chở là hình ảnh người cha uy nghi, chống giặc. Hai vai trò bổ sung cho nhau, giống như vai trò của cha và mẹ trong một gia đình truyền thống. Nhìn như vậy, việc thờ nhiều nữ thần không có nghĩa người Việt coi nhẹ nam thần, mà là cách họ cân bằng giữa hai hình tượng.
Câu nói cũng phản ánh nhịp lễ hội trong năm của nhiều vùng Bắc Bộ: mùa xuân với lễ hội các đền Mẫu, mùa thu với lễ hội đền Đức Thánh Trần. Chi tiết về diễn trình lễ hội thuộc về những trang chuyên về lễ hội; ở đây chỉ nhắc như một dấu mốc tâm thức.
Từ Bắc vào Nam: nữ thần thay đổi theo vùng đất
Ở đồng bằng Bắc Bộ, nữ thần chủ yếu là các Thánh Mẫu của hệ Tứ phủ, các nữ thần tự nhiên như Tứ Pháp, và các nữ anh hùng được thần hoá. Đây là vùng có truyền thống thờ Mẫu lâu đời nhất, với những trung tâm lớn như Phủ Dầy, đền Sòng, Phủ Tây Hồ.
Vào miền Trung, người Việt gặp Po Inư Nagar của người Chăm và tạo nên tục thờ Thiên Y A Na. Ở Huế, tín ngưỡng thờ Mẫu mang sắc thái riêng, với Thiên Y A Na được tôn ở vị trí cao nhất. Dọc bờ biển miền Trung, các nữ thần biển, các Bà gắn với nghề cá cũng có mặt ở nhiều làng.
Ở Nam Bộ, tục thờ Bà nở rộ với Bà Chúa Xứ ở núi Sam, Bà Đen ở Tây Ninh, Bà Thiên Hậu trong các hội quán người Hoa, Bà Ngũ Hành, Bà Chúa Ngọc. Mỗi vị gắn với một lớp cư dân và một chặng của quá trình khai hoang. Nhìn tổng thể, có thể thấy thế giới nữ thần của người Việt thay đổi theo bước chân mở đất, mỗi vùng thêm vào những vị mới gắn với chính vùng ấy.
Bà Chúa Kho, Bà Thiên Hậu, Bà Chúa Xứ: ba ví dụ về thân thế
Bà Chúa Kho được thờ ở một ngôi đền nổi tiếng tại Bắc Ninh. Theo truyền thuyết địa phương, Bà là người phụ nữ thời Lý có công trông coi kho lương, giúp dân khai khẩn ruộng đất, sau khi mất được dân lập đền thờ. Thân thế cụ thể của Bà có nhiều dị bản; đây là một nữ thần gắn với của cải, lương thực trong tâm thức dân gian.
Bà Thiên Hậu là nữ thần biển của người Hoa, thường được nhắc với tên Lâm Mặc Nương, quê ở vùng ven biển Phúc Kiến. Người Hoa di cư sang Việt Nam mang theo tục thờ Bà và lập nhiều hội quán, miếu thờ ở Hội An, Chợ Lớn và nhiều tỉnh phía Nam. Người Việt sống quanh đó cũng dần kính Bà, góp phần làm phong phú thêm thế giới nữ thần.
Bà Chúa Xứ ở núi Sam, An Giang là vị nữ thần nổi tiếng nhất vùng Tây Nam Bộ. Lời kể về nguồn gốc của Bà và pho tượng thờ có nhiều dị bản và nhiều ý kiến nghiên cứu khác nhau. Ba trường hợp cho thấy mỗi nữ thần có một con đường riêng để bước vào tín ngưỡng của người Việt.
Nữ thần trong đời sống hôm nay: di sản, nghệ thuật và cách nhìn mới
Năm 2016, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự kiện này giúp nhiều người nhìn tín ngưỡng thờ Mẫu với con mắt mới: không còn là chuyện riêng của người đi lễ phủ, mà là một di sản có âm nhạc, trang phục, nghệ thuật trình diễn và tri thức dân gian đáng được nghiên cứu, gìn giữ.
Các nữ thần cũng xuất hiện nhiều trong nghệ thuật đương đại: sân khấu hát văn, phim ảnh, truyện tranh, thiết kế thời trang, hội hoạ. Hình tượng Mẫu Thượng Ngàn, Thiên Y A Na, Bà Đen hay các nữ tướng thời Hai Bà Trưng là nguồn cảm hứng dồi dào cho người sáng tác. Với họ, điều quan trọng là hiểu đúng gốc gác của từng vị để không gán ghép sai, và giữ sự tôn trọng với những người đang thờ phụng.
Song song với đó là những cách nhìn mới từ giới nghiên cứu giới và văn hoá học: vì sao những người phụ nữ bình thường tìm thấy chỗ đứng, tiếng nói trong không gian tín ngưỡng thờ Mẫu; vai trò của nữ thần trong việc gắn kết cộng đồng ở các vùng đất mới. Những câu hỏi này giúp thế giới nữ thần Việt tiếp tục được đọc lại theo nhiều cách.
Những điều không nên khái quát quá đà
Hiện tượng thờ nhiều nữ thần thường bị dùng để rút ra những kết luận lớn. Vài lưu ý giúp bạn nhìn tỉnh táo hơn:
- Thờ nhiều nữ thần không có nghĩa xã hội xưa bình đẳng nam nữ. Nhiều nhà nghiên cứu nhắc rằng trong xã hội truyền thống, phụ nữ vẫn chịu nhiều ràng buộc; tín ngưỡng và đời thực là hai chuyện khác nhau.
- "Mẫu hệ" là giả thuyết cần thận trọng. Những suy luận về một thời kỳ mẫu hệ của người Việt cổ còn nhiều tranh luận, không nên trình bày như điều đã chắc.
- Không phải nữ thần nào cũng là "Mẫu". Bà Thiên Hậu, Bà Đen, Bà Chúa Xứ có nguồn gốc riêng, không thuộc hệ Tứ phủ.
- Không xếp hạng nữ thần. Việc một nơi thờ đông người đi lễ phản ánh lịch sử, vị trí của nơi đó, không phải bằng chứng vị nào hơn vị nào.
- Mỗi vị có lời kể riêng của từng nơi. Khi viết về một nữ thần cụ thể, nên dựa vào thần tích tại chỗ và công trình nghiên cứu đã xuất bản, như các công trình của Ngô Đức Thịnh về đạo Mẫu.
Hiểu đúng những giới hạn này giúp bạn trân trọng thế giới nữ thần của người Việt mà không biến nó thành một khẩu hiệu đơn giản.
Câu hỏi thường gặp
Người Việt thờ nữ thần nhiều hơn nam thần không?
Khó nói con số chính xác, vì nam thần như Thành hoàng làng, Đức Thánh Trần, Tản Viên cũng được thờ rất rộng. Điều chắc chắn hơn là nữ thần chiếm một vị trí đặc biệt nổi bật, nhất là trong tín ngưỡng thờ Mẫu và tục thờ Bà ở Nam Bộ, điều được nhiều nhà nghiên cứu nhận xét.
"Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ" nghĩa là gì?
Câu nói chỉ hai ngày giỗ lớn của tín ngưỡng dân gian Bắc Bộ: Đức Thánh Trần, được gọi là "Cha", giỗ vào tháng Tám âm lịch; Mẫu Liễu Hạnh, được gọi là "Mẹ", giỗ vào mùng ba tháng Ba âm lịch. Câu nói thể hiện cách dân gian đặt hai hình tượng cha mẹ cạnh nhau.
Tứ Pháp có phải là nữ thần không?
Tứ Pháp gồm bốn vị Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, ứng với mây, mưa, sấm, chớp, thờ chủ yếu ở vùng Dâu, Bắc Ninh. Trong tín ngưỡng dân gian các vị thường được gọi là Bà, gắn với mưa thuận gió hoà cho nhà nông. Phần liên quan tới Phật giáo nên hỏi thêm chư tăng.
Thờ nhiều nữ thần có chứng tỏ người Việt cổ theo chế độ mẫu hệ không?
Đây là một giả thuyết được bàn nhiều nhưng còn tranh luận. Nhiều nhà nghiên cứu nhắc rằng không nên suy trực tiếp từ tín ngưỡng ra cấu trúc xã hội, vì tín ngưỡng thể hiện ước mong và cách hình dung, không phải lúc nào cũng phản ánh đúng đời sống thực.
Bà Chúa Xứ và Bà Đen có liên quan gì đến Thánh Mẫu Tứ phủ không?
Hai Bà là nữ thần của vùng đất Nam Bộ, có nguồn gốc và lời kể riêng, không thuộc hệ Tứ phủ của Bắc Bộ. Tuy vậy, ở một số nơi thờ Mẫu phía Nam, các Bà có thể được thờ chung hoặc được người đi lễ kính cùng lúc với các vị Mẫu.
Muốn tìm hiểu sâu về các nữ thần Việt nên đọc gì?
Bạn có thể bắt đầu với các công trình nghiên cứu về đạo Mẫu và tín ngưỡng dân gian đã xuất bản, như các sách của Ngô Đức Thịnh, hồ sơ di sản thờ Mẫu Tam phủ, các sách địa chí địa phương. Khi đến một nơi thờ cụ thể, thần tích và lời kể của người trông coi là nguồn quý.