Ngũ vị Quan Lớn, hay Ngũ vị Tôn Quan, là năm vị quan nam đứng đầu các hàng thánh ở trần gian trong điện Tứ phủ, xếp ngay dưới Tam toà Thánh Mẫu: Quan Đệ Nhất Thượng Thiên, Quan Đệ Nhị Giám Sát, Quan Đệ Tam Thoải phủ, Quan Đệ Tứ Khâm Sai và Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh. Trong hình dung dân gian, các vị thay Mẫu trông coi việc đời, giữ phép tắc và dẹp yên những điều rối loạn.
Chữ "Quan Lớn" dễ khiến người mới nhầm với Quan Công, vị tướng Tam Quốc được thờ ở nhiều miếu. Bài này giới thiệu từng vị theo cách kể phổ biến, chỉ ra những vị hay được nhắc nhất, và giải thích vì sao có nơi kể năm, có nơi kể mười vị Quan.
Hàng Quan Lớn đứng ở đâu trong điện Tứ phủ
Nếu hình dung điện thần Tứ phủ như một triều đình, thì Tam toà Thánh Mẫu là bậc trên cùng, còn hàng Quan Lớn là các vị đại thần. Họ là những người đầu tiên nhận việc từ Mẫu và đi lại giữa trần gian. Trong một phủ, ban Quan Lớn thường đặt ở tầng ngay dưới ban Mẫu, năm pho tượng ngồi hàng ngang, mặc áo quan, đội mũ cánh chuồn hoặc mũ võ quan tuỳ cách tạc.
Mỗi vị Quan ứng với một phủ hoặc một nhiệm vụ, và mang màu áo tương ứng. Quan Đệ Nhất thuộc Thiên phủ, mặc đỏ. Quan Đệ Nhị thuộc Nhạc phủ, mặc xanh lá. Quan Đệ Tam thuộc Thoải phủ, mặc trắng. Quan Đệ Tứ, mặc vàng, thường được gắn với Địa phủ. Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh mặc xanh lam, gắn với một khúc sông cụ thể ở vùng Ninh Giang. Quy tắc màu này giúp nhận ra từng vị ngay cả khi không có bảng tên.
Trong nghi lễ hầu đồng, một phần của di sản được UNESCO ghi danh năm 2016, hàng Quan thường được hình dung là các vị giáng trước trong phần hàng nam, thể hiện vẻ uy nghiêm, chững chạc. Bài này chỉ nhắc nghi lễ như một phần của di sản để hiểu vị trí của hàng Quan, không đi vào cách thức thực hành.
Năm vị Quan Lớn theo cách kể phổ biến
Bảng dưới tóm tắt năm vị theo cách kể quen thuộc ở đồng bằng Bắc Bộ. Phần "lời kể" là truyền thuyết, có nhiều dị bản; phần "nơi hay được nhắc" chỉ nêu những nơi thường gắn với từng vị.
| Vị Quan | Phủ, màu áo | Lời kể thường gặp | Nơi hay được nhắc |
|---|---|---|---|
| Quan Đệ Nhất Thượng Thiên | Thiên phủ, đỏ | Vị quan đứng đầu, thay Ngọc Hoàng và Mẫu giữ phép tắc | Ban Quan Lớn trong các phủ |
| Quan Đệ Nhị Giám Sát | Nhạc phủ, xanh lá | Vị quan giám sát việc trên rừng núi, gắn với Mẫu Thượng Ngàn | Các đền vùng núi phía Bắc |
| Quan Đệ Tam Thoải phủ | Thoải phủ, trắng | Con vua Thuỷ Tề, giúp triều đình dẹp giặc trên sông | Đền Lảnh Giang (Hà Nam cũ, nay Ninh Bình) |
| Quan Đệ Tứ Khâm Sai | Địa phủ, vàng | Vị quan được sai đi xét việc, ít được kể chi tiết | Ban Quan Lớn trong các phủ |
| Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh | xanh lam | Gắn với khúc sông Tranh và hình tượng rắn | Đền Quan Lớn Tuần Tranh (vùng Ninh Giang, Hải Dương cũ, nay Hải Phòng) |
Trong năm vị, hai vị được nhắc nhiều nhất và có trung tâm thờ riêng rõ ràng là Quan Đệ Tam và Quan Đệ Ngũ. Ba vị còn lại chủ yếu hiện diện trên ban thờ chung của các phủ, ít khi có đền riêng nổi tiếng.
Quan Đệ Tam Thoải phủ: vị Quan được nhắc nhiều nhất
Quan Đệ Tam, thường được gọi kèm địa danh là Quan Đệ Tam Lảnh Giang, là vị Quan quen thuộc nhất với người đi lễ phủ. Theo lời kể phổ biến, ông là con vua Thuỷ Tề, tức anh em với Mẫu Thoải trong một số bản kể, có tài cầm quân trên sông nước. Khi đất nước có giặc, ông hiện ra giúp triều đình phá giặc ở vùng sông, rồi trở về thuỷ cung. Dân vùng ven sông lập đền thờ để nhớ công.
Đền Lảnh Giang bên bờ sông Hồng, thuộc vùng Duy Tiên của tỉnh Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình, thường được nhắc là nơi thờ chính của vị Quan này. Thần tích tại đây có nhiều tình tiết khác với lời kể chung; nhiều bản nối các vị thờ ở đền với thời Hùng Vương. Như với mọi thần tích, nên đọc như truyền thuyết của địa phương, không như sử liệu.
Hình ảnh Quan Đệ Tam trong văn chầu là một vị quan trẻ, phong thái đĩnh đạc, áo trắng, gắn với thuyền, sóng và trận đánh trên sông. Ông là ví dụ điển hình cho kiểu nhân vật "vừa là thần nước vừa là tướng", hình tượng rất quen trong tín ngưỡng của cư dân đồng bằng sông Hồng, nơi sông vừa là đường sống vừa là chiến trường trong nhiều thời kỳ.
Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh và khúc sông Tranh
Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh, hay Quan Lớn Tuần Tranh, gắn với khúc sông Tranh ở vùng Ninh Giang. Đền thờ ông ở đây là một trong những đền hàng Quan nổi tiếng nhất ở Bắc Bộ. Theo đơn vị hành chính sau tháng 7 năm 2025, vùng này thuộc thành phố Hải Phòng, trước đó thuộc tỉnh Hải Dương.
Lời kể về ông có nhiều dị bản. Một nét chung của nhiều bản là ông có công với vùng sông nước nơi đây, và hình tượng của ông gắn chặt với rắn. Ở nhiều phủ, ban ông Lốt, tức hai vị rắn giữ điện, được đặt gần hoặc gắn với Quan Tuần Tranh. Chi tiết cụ thể về việc ông là ai, sống thời nào, vì sao gắn với rắn khác nhau theo từng bản văn chầu và thần tích; người trông coi đền tại chỗ thường là nguồn kể đầy đủ nhất.
Quan Tuần Tranh là ví dụ cho thấy một vị thần địa phương có thể được nâng vào hàng Quan Lớn trong hệ thống Tứ phủ. Khác với ba vị đầu được định nghĩa theo phủ, tên của ông gắn với một địa danh cụ thể. Điều này củng cố nhận định của nhiều nhà nghiên cứu: điện thần Tứ phủ được dựng lên dần từ các tục thờ địa phương, không phải từ một hệ thống có sẵn.
Đọc tên chức danh để hiểu vai trò từng vị Quan
"Tôn Quan" là cách gọi kính. Chữ "tôn" mang nghĩa kính trọng, tôn quý; "Ngũ vị Tôn Quan" là năm vị quan đáng kính. Đây là danh xưng chung cho cả hàng, giống như cách gọi "Tam toà Thánh Mẫu" cho ba vị Mẫu.
"Giám Sát" là người trông coi, xem xét. Trong bộ máy quan lại xưa, giám sát là chức trông coi, kiểm tra việc làm của người khác. Gắn chức này cho Quan Đệ Nhị, vị thuộc Nhạc phủ, là cách dân gian hình dung có người canh giữ trật tự trên miền rừng núi rộng lớn.
"Khâm Sai" là người được vua sai đi. Chữ "khâm" dùng cho những gì thuộc về nhà vua; khâm sai là viên quan mang mệnh vua đi làm một việc ở nơi xa, thường là xét xử hay dẹp loạn. Quan Đệ Tứ mang chức danh này cho thấy dân gian hình dung ông như sứ giả của triều đình nhà trời.
"Tuần" là đi tuần, canh giữ. Trong tên Tuần Tranh, chữ "tuần" gợi việc đi tuần, canh giữ một khúc sông. Tên gọi vì vậy vừa chỉ nơi chốn, vừa chỉ nhiệm vụ của vị Quan Đệ Ngũ trong lời kể.
Chức danh phản chiếu xã hội người kể. Việc gán cho các vị thần những chức danh của triều đình phong kiến cho thấy người xưa dựng thế giới thần linh theo hình mẫu xã hội mình đang sống. Đọc tên chức danh, bạn hiểu được cả cách dân gian hình dung trật tự và công lý.
Vì sao có nơi kể năm, có nơi kể mười vị Quan
Con số năm là phổ biến nhất. Phần lớn các phủ ở đồng bằng Bắc Bộ bày năm pho tượng Quan, và văn chầu quen thuộc cũng xoay quanh năm vị. Vì vậy cụm "Ngũ vị Tôn Quan" là cách gọi chuẩn nhất trong lời nói thường ngày.
Một số bản kể nói tới Thập vị Tôn Quan. Một số tài liệu và một số nơi thờ nhắc tới mười vị Quan, từ Đệ Nhất đến Đệ Thập. Năm vị sau gần như không có văn chầu riêng và rất ít được nhắc. Đây là cách sắp cho "đủ số", giống như hàng Ông Hoàng thường kể mười, hàng Chầu kể mười hai.
Danh sách có thể đổi giữa các vùng. Ở một số nơi, vị trí Quan Đệ Tứ được hiểu khác nhau, hoặc một vị Quan địa phương được thêm vào. Khi đọc tài liệu, bạn nên ghi chú danh sách đó thuộc vùng nào.
Số lượng không nói lên mức quan trọng. Việc kể năm hay mười không làm thay đổi bản chất của hàng Quan: đó là hàng thánh nam cao nhất ở trần gian, đứng ngay sau Mẫu.
Quan Lớn khác Quan Công và các chữ "quan" khác thế nào
Chữ "quan" xuất hiện trong rất nhiều tên gọi ở đền, miếu, dễ khiến người mới nhầm lẫn. Vài điểm phân biệt:
- Quan Lớn trong Tứ phủ là năm vị Tôn Quan thuộc điện thần thờ Mẫu, gọi theo số thứ tự Đệ Nhất đến Đệ Ngũ, mặc áo theo màu từng phủ.
- Quan Công, tức Quan Vũ, là danh tướng thời Tam Quốc ở Trung Hoa, được thờ ở nhiều miếu của người Hoa và cả trong đình, đền người Việt dưới danh hiệu Quan Thánh Đế Quân. Ông thuộc một hệ thờ khác, không nằm trong năm vị Quan Lớn.
- Quan Hoàng là cách gọi tắt các Ông Hoàng (Ông Hoàng Bảy, Ông Hoàng Mười…), thuộc hàng Ông Hoàng chứ không thuộc hàng Quan.
- "Quan lớn" trong lời nói dân gian còn là cách gọi kính các vị thần nam nói chung, kể cả Thành hoàng ở một số làng.
- Quan Âm là Bồ Tát trong Phật giáo, hoàn toàn khác hệ; muốn tìm hiểu về Bồ Tát Quán Thế Âm, bạn nên hỏi chư tăng hoặc đọc tài liệu của nhà chùa.
Nắm được những phân biệt này, bạn sẽ không bị lẫn khi đọc văn chầu, nghe người đi lễ trò chuyện hay đứng trước một ban thờ có nhiều vị cùng mang chữ "quan".
Câu hỏi thường gặp
Ngũ vị Tôn Quan có phải là năm anh em không?
Trong một số lời kể, năm vị được nói là con của Ngọc Hoàng hoặc có quan hệ anh em, nhưng không phải bản kể nào cũng nói như vậy. Mỗi vị thuộc một phủ, có lời kể riêng, và Quan Đệ Tam còn được kể là con vua Thuỷ Tề. Nên hiểu đây là các vị cùng một hàng, quan hệ gia đình thì tuỳ bản kể.
Vì sao Quan Đệ Ngũ lại mang tên Tuần Tranh?
Tên Tuần Tranh gắn với khúc sông Tranh ở vùng Ninh Giang, nơi có đền thờ ông nổi tiếng nhất. Vị Quan này mang tên một địa danh cụ thể, khác với ba vị đầu được gọi theo phủ. Điều này cho thấy ông có gốc là một vị thần địa phương được đưa vào hàng Quan Lớn.
Quan Đệ Tam có phải là anh em với Mẫu Thoải không?
Theo bản kể phổ biến, Quan Đệ Tam là con vua Thuỷ Tề, mà Mẫu Thoải cũng được kể là con gái vua Thuỷ Tề, nên nhiều người hiểu hai vị là anh em. Tuy vậy các bản văn chầu không thống nhất hoàn toàn, nên đây là cách hiểu của nhiều nơi chứ không phải quy định chung.
Quan Lớn và Quan Thánh Đế Quân có liên quan gì không?
Không. Quan Thánh Đế Quân là Quan Vũ, danh tướng thời Tam Quốc được thờ ở miếu người Hoa và một số đình, đền người Việt. Ngũ vị Quan Lớn thuộc điện thần thờ Mẫu, là các vị thần trong truyền thuyết Việt. Hai hệ chỉ trùng chữ "quan" trong tên gọi.
Có đền riêng thờ Quan Đệ Nhất, Quan Đệ Nhị không?
Hai vị này chủ yếu hiện diện trên ban Quan Lớn chung trong các phủ và ít có đền riêng nổi tiếng như Quan Đệ Tam hay Quan Đệ Ngũ. Một số đền vùng núi có ban riêng cho Quan Đệ Nhị vì ông thuộc Nhạc phủ, nhưng danh tiếng không bằng hai vị kia.
Đọc về Quan Lớn nên bắt đầu từ đâu?
Nên bắt đầu từ cấu trúc chung của điện Tứ phủ để biết hàng Quan đứng ở đâu, rồi đọc về Quan Đệ Tam và Quan Đệ Ngũ, hai vị có nhiều tư liệu nhất. Khi đến một đền cụ thể, hỏi người trông coi đền về thần tích tại chỗ và đọc các công trình nghiên cứu đạo Mẫu đã xuất bản.