Mẫu Thoải là vị Thánh Mẫu cai quản miền sông nước (Thoải phủ, còn gọi Thuỷ phủ) trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ – Tứ phủ của người Việt, đứng thứ ba trong Tam toà nên còn gọi là Mẫu Đệ Tam, thường mặc áo trắng. Người thờ Mẫu còn gọi bà là Thuỷ cung Thánh Mẫu hay Mẫu Thuỷ.
Bản kể phổ biến nhất cho rằng Mẫu Thoải là con gái vua Thuỷ Tề, tức vị vua dưới nước trong truyện kể dân gian. Có nơi nối bà với nàng Long Nữ trong truyện họ Hồng Bàng. Bài này đặt các bản kể cạnh nhau, giải thích vì sao một cư dân trồng lúa nước như người Việt cần một vị Mẫu sông nước, và giới thiệu các vị thuộc Thoải phủ thường gặp trong các đền, phủ.
Vị trí của Mẫu Thoải trong Tam toà và màu trắng của Thoải phủ
Trên điện Tam toà, Mẫu Thoải thường ngồi ở một bên Mẫu Đệ Nhất, mặc áo trắng, màu của nước và của bọt sóng trong cách hình dung dân gian. Toàn bộ các vị thuộc Thoải phủ, từ hàng Quan đến hàng Cậu, cũng chủ yếu mặc trắng; nhìn một ban thờ phủ màu trắng, người quen mắt biết ngay đó là ban của miền sông nước.
Trong ba vị Mẫu, Mẫu Thoải là vị gắn với đời sống thường ngày của cư dân đồng bằng nhiều nhất. Người Việt sống dọc các con sông lớn, trồng lúa nước, đi lại bằng đò, buôn bán bằng thuyền, đánh cá trên sông, đầm, hồ. Nước nuôi sống ruộng đồng, nhưng lũ lụt cũng là nỗi lo lớn nhất của nhà nông. Một vị Mẫu cai quản sông nước vì thế là hình tượng rất tự nhiên trong tâm thức của cư dân ấy.
Ở nhiều phủ lớn, ngoài ban Tam toà còn có một ban hay một toà riêng gọi là ban Thoải phủ hoặc Thuỷ cung, nơi thờ Mẫu Thoải cùng các vị hầu cận. Một số đền ven sông, ở bến đò, ngã ba sông, cửa sông được dân gọi thẳng là đền Mẫu Thoải. Vị trí đặt đền thường đã nói lên vai trò của vị thần: canh giữ một khúc sông, một bến nước mà cả làng phải dựa vào.
Các bản kể về thân thế của Mẫu Thoải
Con gái vua Thuỷ Tề. Đây là cách kể phổ biến nhất trong văn chầu và lời kể của người thờ Mẫu: Mẫu Thoải là công chúa của vua Thuỷ Tề, vị vua cai quản các miền nước trong hình dung dân gian. Bà thay cha trông coi sông nước, giúp dân đi lại an toàn, cho mưa thuận, nước đủ.
Nàng Long Nữ trong truyện họ Hồng Bàng. Theo truyện họ Hồng Bàng trong sách Lĩnh Nam chích quái, Kinh Dương Vương lấy con gái của Động Đình Quân là Long Nữ, sinh ra Sùng Lãm, tức Lạc Long Quân. Một số bản kể của người thờ Mẫu đồng nhất Mẫu Thoải với nàng Long Nữ này, qua đó nối vị Mẫu sông nước với nguồn gốc "con Rồng cháu Tiên". Cách đồng nhất này là của truyền thống thờ Mẫu, không phải điều sách cổ chép.
Vị nữ thần nước của từng địa phương. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, cũng như Mẫu Thượng Ngàn, lớp sâu của Mẫu Thoải là tục thờ các nữ thần sông, thần nước của từng vùng. Khi tín ngưỡng Tứ phủ lan rộng, các vị nữ thần địa phương ấy được "sắp" vào hàng Mẫu Thoải hoặc hàng Chầu, Cô thuộc Thoải phủ.
Những dị bản về cuộc đời bà. Một số văn chầu và lời kể thêm các tình tiết khác, chẳng hạn bà từng sống ở trần gian, gặp thử thách rồi trở về thuỷ cung. Các tình tiết này khác nhau rất nhiều giữa các vùng; khi gặp, nên coi là bản kể của nơi đó.
Các vị thuộc Thoải phủ thường gặp
Thoải phủ có đại diện ở gần như mọi hàng thánh. Bảng dưới gom những vị hay được nhắc nhất; tên gọi và lời kể có thể khác giữa các đền.
| Hàng | Vị thuộc Thoải phủ | Nét thường được kể | Nơi hay được nhắc |
|---|---|---|---|
| Quan Lớn | Quan Đệ Tam Thoải phủ | Vị quan trẻ, con vua Thuỷ Tề, giúp dẹp giặc trên sông | Đền Lảnh Giang (Hà Nam cũ, nay Ninh Bình) |
| Chầu Bà | Chầu Đệ Tam | Nữ thần sông nước, thường được coi như hiện thân của Mẫu Thoải | Các ban Thoải phủ trong phủ lớn |
| Ông Hoàng | Ông Hoàng Bơ | Vị hoàng tử áo trắng, gắn với vùng sông nước | Nhiều đền ven sông Bắc Bộ |
| Cô | Cô Bơ Thoải phủ | Cô gái chèo đò, đi trên sông | Các đền thờ Cô ở vùng sông nước |
| Cậu | Cậu Bơ | Cậu bé thuộc Thoải phủ | Ban Cậu trong các phủ |
Chữ "Bơ" trong các tên Ông Hoàng Bơ, Cô Bơ, Cậu Bơ thường được giải thích là cách gọi chệch của chữ "Ba", ứng với phủ thứ ba là Thoải phủ. Đây là cách giải thích phổ biến, giúp người mới nhận ra ngay các vị Thoải phủ qua tên gọi.
Mẫu Thoải khác Long Vương, Hà Bá ở chỗ nào
Người Việt có nhiều vị thần liên quan tới nước: Long Vương, vua rồng dưới biển; Hà Bá, thần sông; các vị thần của từng khúc sông, từng đầm, hồ. Mẫu Thoải nằm trong cùng "miền nước" đó, nhưng thuộc một hệ thống khác. Long Vương và Hà Bá là những nhiên thần được thờ rải rác, ít khi có điện thần đi kèm. Mẫu Thoải là một vị trong Tam toà, có cả một hàng thánh Thoải phủ đi theo.
Trong một số bản kể, vua Thuỷ Tề, cha của Mẫu Thoải, được đồng nhất với Long Vương hoặc với Động Đình Quân. Sự chồng lấn tên gọi này là bình thường trong văn hoá dân gian: các vị thần nước của nhiều nguồn khác nhau, cả từ truyện kể Trung Hoa lẫn tục thờ bản địa, được người Việt gộp lại thành một "thuỷ cung" có vua, có công chúa, có quan.
Khi đứng trong một đền ven sông, nếu thấy ban thờ có Long Vương, Hà Bá và cả Mẫu Thoải, bạn có thể hiểu đó là nhiều lớp tín ngưỡng nước cùng có mặt. Lớp nhiên thần cũ hơn, lớp Mẫu Thoải gắn với tín ngưỡng Tứ phủ hình thành sau. Việc đọc tách hai lớp này giúp hiểu vì sao một ngôi đền có thể thờ nhiều vị nước mà không mâu thuẫn.
Mẫu Thoải trong đời sống cư dân sông nước
Người làm nghề đò, nghề chài lưới, người buôn bán đường sông ở đồng bằng Bắc Bộ từ xưa đã có lệ kính Mẫu Thoải. Các bến đò cũ thường có một miếu nhỏ, nơi người chở đò thắp hương trước chuyến đi xa. Những miếu nhỏ này không phải lúc nào cũng ghi rõ thờ ai; nhiều nơi thờ chung các vị nước, nhiều nơi về sau được gọi là miếu Mẫu Thoải.
Ở một số làng ven sông, lễ hội có nghi thức rước nước, tức rước kiệu ra sông lấy nước về làm lễ ở đình, đền. Nghi thức này gắn với tục thờ nước nói chung và không riêng gì Mẫu Thoải, nhưng ở những nơi thờ Mẫu, ban Thoải phủ thường được chú ý trong dịp này. Chi tiết diễn trình lễ hội thuộc về từng làng và không thuộc phạm vi bài viết.
Ngày nay, khi đò ngang đã thay bằng cầu, nhiều miếu bến nước không còn người hương khói đều đặn. Một số được tu bổ, một số chỉ còn dấu vết. Với người làm công tác văn hoá cơ sở hay hướng dẫn viên di tích, những miếu nhỏ ấy là dấu tích quý về đời sống sông nước của làng, đáng được ghi chép lại trước khi mất hẳn.
Đọc Mẫu Thoải theo góc văn hoá học: nước, lúa và hình ảnh người mẹ
Các nhà nghiên cứu văn hoá thường giải thích sự có mặt của Mẫu Thoải bằng chính điều kiện sống của người Việt ở châu thổ. Lúa nước cần nước đúng lúc, đủ lượng; thiếu thì hạn, thừa thì úng. Sông Hồng, sông Thái Bình mỗi mùa lũ có thể cuốn trôi cả mùa màng. Trong bối cảnh ấy, hình dung về một người mẹ nắm quyền với nước là cách cộng đồng gửi gắm nỗi lo và mong ước của mình vào một hình tượng gần gũi.
Việc vị thần nước được hình dung là một người mẹ, chứ không chỉ là một ông vua rồng uy nghiêm, cũng có ý nghĩa riêng. Người mẹ trong văn hoá Việt gắn với nuôi dưỡng, che chở, bao dung. Đặt nước, thứ vừa nuôi sống vừa có thể gây hoạ, dưới quyền một người mẹ là cách hình dung rằng sức mạnh của tự nhiên có thể được "mềm hoá", có thể trò chuyện, có thể cầu khẩn. Đây là nét chung của nhiều tục thờ nữ thần ở vùng lúa nước, không riêng Việt Nam.
Nhìn như vậy, Mẫu Thoải không chỉ là một nhân vật trong truyền thuyết mà còn là một cách người xưa sắp xếp hiểu biết của mình về sông nước. Bạn có thể kính trọng niềm tin ấy mà vẫn hiểu nó bằng con mắt của người nghiên cứu văn hoá; hai cách nhìn này không loại trừ nhau.
Những điểm nên nhớ khi tìm hiểu về Mẫu Thoải
Vì Mẫu Thoải gắn với nhiều tên gọi và nhiều lớp tín ngưỡng nước, vài điểm dưới đây giúp tránh hiểu sai:
- Mẫu Thoải là một trong Tam toà. Bà có vị trí ngang hàng với Mẫu Thượng Ngàn trong điện thần, không phải vị Mẫu "phụ".
- Việc đồng nhất với Long Nữ là của truyền thống thờ Mẫu. Lĩnh Nam chích quái chép chuyện Long Nữ lấy Kinh Dương Vương, nhưng sách không nói nàng là Mẫu Thoải.
- Màu trắng là dấu hiệu Thoải phủ. Thấy ban thờ, khăn áo màu trắng trong phủ, bạn có thể đoán là ban của miền sông nước.
- Chữ "Bơ" giúp nhận ra các vị Thoải phủ. Ông Hoàng Bơ, Cô Bơ, Cậu Bơ đều thuộc phủ thứ ba.
- Không có một đền "chính" duy nhất. Mẫu Thoải được thờ ở hầu hết các phủ và ở nhiều đền ven sông; mỗi nơi giữ bản kể riêng.
Nếu muốn đọc sâu hơn về thế giới nước trong tín ngưỡng Việt, bạn có thể tìm các bài về Hà Bá, Long Vương, thuồng luồng ở chuyên mục nhiên thần của trang. Còn ở đây, Mẫu Thoải được nhìn đúng vai của bà: một vị Mẫu trong hệ thống Tứ phủ.
Câu hỏi thường gặp
Thoải phủ và Thuỷ phủ có phải là một không?
Phải. "Thoải" là cách đọc chệch quen dùng trong văn chầu và lời nói của người thờ Mẫu, còn "Thuỷ" là chữ gốc nghĩa là nước. Cả hai đều chỉ miền sông nước trong Tứ phủ, nơi Mẫu Thoải cai quản.
Mẫu Thoải có phải là mẹ của Lạc Long Quân không?
Đó là một cách đồng nhất của truyền thống thờ Mẫu, dựa trên chuyện Kinh Dương Vương lấy Long Nữ con Động Đình Quân sinh ra Lạc Long Quân trong truyện họ Hồng Bàng. Sách cổ không chép Long Nữ là Mẫu Thoải, nên nên hiểu đây là một bản kể, không phải điều được sử liệu xác nhận.
Vì sao các vị thuộc Thoải phủ đều mặc áo trắng?
Mỗi phủ trong Tứ phủ gắn với một màu, và màu trắng được dùng cho miền sông nước. Quy ước này lặp lại khá nhất quán trong trang phục tượng, khăn áo dâng cúng và cách bày ban thờ, giúp người đi lễ nhận ra ban Thoải phủ.
Mẫu Thoải khác Bà Thuỷ hay các nữ thần sông địa phương thế nào?
Nhiều làng ven sông có tục thờ một nữ thần nước riêng với tên gọi địa phương. Khi tín ngưỡng Tứ phủ lan rộng, một số vị ấy được coi là Mẫu Thoải hoặc các vị Chầu, Cô thuộc Thoải phủ. Vì vậy ranh giới giữa các vị không phải lúc nào cũng rõ, và thần tích từng nơi là nguồn nên dựa vào.
Người không sống ở vùng sông nước có kính Mẫu Thoải không?
Có. Mẫu Thoải là một trong Tam toà Thánh Mẫu nên có mặt ở hầu hết các phủ, kể cả ở đô thị. Lớp gốc của tục thờ gắn với cư dân sông nước, nhưng người đi lễ phủ thường kính cả ba vị Mẫu cùng lúc chứ không chọn theo nơi ở.
Có nên tin chuyện Mẫu Thoải cho mưa thuận gió hoà không?
Đó là niềm tin dân gian được ghi lại trong văn chầu và lời kể, phản ánh ước mong của cư dân trồng lúa nước. Trang này kể lại niềm tin ấy như một phần của di sản văn hoá, không khẳng định hay phủ định, và không khuyên bạn làm lễ để cầu một kết quả cụ thể nào.