Voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao là ba con vật thần kỳ mà vua Hùng thứ mười tám đòi làm sính lễ khi kén rể cho công chúa Mỵ Nương, trong bản kể quen thuộc của truyện Sơn Tinh, Thuỷ Tinh. Kèm theo là một trăm ván cơm nếp, một trăm nệp bánh chưng, mỗi thứ một đôi. Sơn Tinh mang lễ vật đến trước nên cưới được Mỵ Nương; Thuỷ Tinh đến sau, nổi giận dâng nước đánh, mở ra cuộc giao tranh hằng năm giữa núi và nước.
Ba con vật ấy không có thật theo nghĩa sinh học: không có voi chín ngà hay ngựa chín bờm đỏ. Chúng là sinh vật thần thoại, và chính sự "không thể có" ấy làm nên ý nghĩa. Bài này giải thích từng con, con số chín, và vì sao các nhà nghiên cứu cho rằng bộ lễ vật đã được chọn để Sơn Tinh thắng.
Các bản kể: lễ vật được liệt kê ở đâu
Truyện Sơn Tinh, Thuỷ Tinh có mặt trong sách Lĩnh Nam chích quái với tên truyện núi Tản Viên. Bản trong sách này kể gọn: vua Hùng có con gái đẹp, hai chàng cùng đến cầu hôn, vua hẹn ai mang sính lễ đến trước thì được cưới. Các bản dịch không liệt kê bộ ba voi, gà, ngựa theo cách người Việt hôm nay quen thuộc.
Bộ ba "voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao" cùng một trăm ván cơm nếp, một trăm nệp bánh chưng được biết đến rộng rãi qua bản kể trong sách giáo khoa Ngữ văn và các tuyển tập truyện cổ, dựa trên truyền thuyết dân gian lưu truyền ở vùng đất Tổ. Mỗi bản có thể khác nhau đôi chút về món lễ, về thứ tự, nhưng bộ ba con vật thì gần như ổn định.
Vì vậy, khi nói "trong truyền thuyết", bạn nên hiểu là nói về bản kể quen thuộc ấy. Nếu viết hay dạy học ở mức chặt chẽ, có thể nêu thêm một câu: sách cổ chép gọn hơn, các chi tiết lễ vật phong phú là phần dân gian và người biên soạn sau này bồi đắp. Điều đó không làm câu chuyện bớt giá trị, mà cho thấy nó đã sống và lớn lên trong lời kể của nhiều thế hệ.
Từng con vật nghĩa là gì
Voi chín ngà. Voi thường chỉ có hai ngà, và ngà voi là thứ quý hiếm. Một con voi chín ngà là con voi không có thật, quý gấp nhiều lần. Voi cũng là con vật của rừng núi, của sức mạnh, từng được dùng trong chiến trận và nghi lễ của các triều đại, như hình ảnh Hai Bà Trưng, Bà Triệu cưỡi voi ra trận trong truyền thuyết.
Gà chín cựa. Cựa là phần sừng nhọn ở chân sau của gà trống, gà thường có một cựa mỗi chân. Gà chín cựa là gà vượt mọi giới hạn bình thường. Gà gắn với tiếng gáy gọi mặt trời, với làng quê và đời sống người làm nông, nên trong bộ lễ vật, gà là con vật gần gũi nhất mà vẫn được đẩy tới mức thần kỳ.
Ngựa chín hồng mao. Hồng mao nghĩa là lông đỏ, ở đây thường được hiểu là bờm đỏ. Có người hiểu là ngựa có chín sợi hay chín túm bờm đỏ, có người hiểu là ngựa có bờm đỏ chín lớp. Các cách hiểu chưa thống nhất, nhưng đều chỉ một con ngựa đẹp và hiếm không có ngoài đời.
Cơm nếp và bánh chưng. Hai món này là sản phẩm của đồng ruộng, gắn với cây lúa nếp và tục làm bánh chưng trong truyền thuyết Lang Liêu. Đặt cạnh ba con vật thần kỳ, chúng nhắc rằng lễ vật vừa có thứ của núi rừng vừa có thứ của đồng bằng.
Mỗi thứ một đôi. Yêu cầu mỗi thứ một đôi làm lễ vật khó thêm gấp đôi, và cũng hợp với ý niệm đôi lứa trong lễ cưới. Đây là chi tiết thường bị bỏ quên khi kể nhanh.
Con số chín trong văn hoá Việt
Ba con vật đều mang con số chín, và đó không phải ngẫu nhiên. Trong tư duy cổ của người Việt cũng như nhiều dân tộc Đông Á, chín là số lẻ lớn nhất trong các số đơn, thường được dùng để chỉ cái nhiều, cái tột cùng, cái viên mãn. Người Việt nói "chín tầng mây", "chín suối", "chín bỏ làm mười", "một điều nhịn chín điều lành".
Trong dân gian còn có quan niệm "ba hồn bảy vía" của đàn ông và "ba hồn chín vía" của đàn bà, cho thấy con số chín đã đi vào cả cách hình dung về con người. Ở cung đình, triều Nguyễn đúc chín chiếc đỉnh đồng lớn đặt trước Thế Miếu ở Huế, gọi là Cửu Đỉnh. Con số chín vì thế mang sắc thái trọng đại, đủ đầy.
Đặt con số chín vào ngà voi, cựa gà, bờm ngựa, người kể chuyện biến những con vật quen thuộc thành vật thần kỳ chỉ có ở cõi thần. Lễ vật không còn là thứ mua được hay săn được, mà là thử thách chỉ một vị thần mới đáp ứng nổi. Đó là cách truyền thuyết nói rằng cuộc kén rể này không phải của người thường.
Vì sao lễ vật nghiêng về phía Sơn Tinh
Một nhận xét được nhiều thầy cô và nhà nghiên cứu nêu khi dạy truyện này là: voi, gà, ngựa đều là con vật sống trên cạn, nhiều con gắn với núi rừng; cơm nếp, bánh chưng là sản phẩm của đất. Không món nào thuộc về thế giới nước. Sơn Tinh là thần núi Tản Viên, có sẵn những thứ đó trong vùng mình cai quản; Thuỷ Tinh là thần nước, phải đi tìm ở nơi xa lạ.
Từ nhận xét ấy, nhiều người đọc ra thái độ của vua Hùng: nghiêng về thần núi, người bảo vệ cư dân trước nạn lũ lụt. Với cư dân vùng trung du và đồng bằng sông Hồng, lũ là mối đe doạ hằng năm, còn núi là chỗ dựa. Truyện vì thế không chỉ là chuyện kén rể, mà là lời giải thích bằng thần thoại cho hiện tượng lũ hằng năm và cho việc con người đắp đê, dựa vào núi để chống nước.
Đây là một cách đọc, không phải điều truyện nói thẳng. Có người cho rằng vua chỉ ra đề khó cho công bằng, và Sơn Tinh thắng nhờ nhanh chân. Cả hai cách đọc đều có thể dùng trong lớp học như bài tập suy luận. Phần thân thế Tản Viên Sơn Thánh như một trong Tứ bất tử có bài riêng ở danh mục Tứ bất tử trên trang.
Voi và gà trong tín ngưỡng Việt ngoài truyện Sơn Tinh
Voi có chỗ đứng riêng trong không gian thờ của người Việt. Đền Voi Phục ở Hà Nội mang tên theo đôi voi quỳ trước cửa đền. Ở nhiều đình, đền, voi đá hoặc voi gỗ đứng chầu thành đôi, cạnh ngựa thờ, như con vật cưỡi của bậc tôn quý. Trong truyền thuyết về Hai Bà Trưng và Bà Triệu, hình ảnh các bà cưỡi voi ra trận trở thành biểu tượng quen thuộc trong tranh dân gian và tượng đài.
Ở Tây Nguyên, voi gắn với đời sống thật của một số buôn làng từng săn bắt và thuần dưỡng voi. Ở đó có những nghi lễ liên quan đến voi, như lễ cúng mong voi khoẻ mạnh, được giới nghiên cứu ghi chép như một phần văn hoá của cộng đồng. Đó là tín ngưỡng của từng dân tộc, cần được tìm hiểu qua tư liệu dân tộc học, không nên gộp vào hình ảnh voi chín ngà của người Kinh.
Gà thì gần gũi hơn cả. Tiếng gà gáy gắn với buổi sáng, với mặt trời mọc, nên trong nhiều nền văn hoá gà trống là con vật báo bình minh. Tranh gà trống của dòng tranh Đông Hồ là một trong những bức tranh Tết quen thuộc, mang lời chúc năm mới. Từ con gà ngoài sân đến gà chín cựa trong truyền thuyết là một bước nhảy của trí tưởng tượng dân gian.
Ba lễ vật nhìn từ nhiều góc
Bảng dưới gom các góc nhìn thường gặp về ba con vật để bạn dùng khi dạy học, kể chuyện hoặc viết nội dung.
| Lễ vật | Con vật thật | Chỗ thần kỳ | Gắn với vùng | Gợi ý khi kể cho trẻ |
|---|---|---|---|---|
| Voi chín ngà | Voi có hai ngà | Bảy ngà dư ra | Rừng núi | Cho trẻ vẽ con voi chín ngà theo tưởng tượng |
| Gà chín cựa | Gà trống mỗi chân một cựa | Nhiều cựa hơn mọi con gà | Làng quê, đồi núi | Hỏi trẻ cựa gà ở đâu, dùng để làm gì |
| Ngựa chín hồng mao | Ngựa có bờm một màu | Bờm đỏ chín sợi hoặc chín lớp | Núi, đường xa | Cho trẻ chọn cách hiểu "chín hồng mao" mình thích |
Ở một số nơi, người nuôi gà giới thiệu những con gà có nhiều cựa và gọi là gà chín cựa. Đó là hiện tượng ở từng cá thể gà, có thể do di truyền hay chọn giống, không phải bằng chứng cho truyền thuyết. Khi kể cho trẻ, bạn nên giữ ba con vật ở đúng chỗ của chúng: sinh vật của thần thoại.
Dạy truyện Sơn Tinh qua ba lễ vật: một gợi ý tiết học
Nếu bạn là giáo viên hoặc phụ huynh muốn dùng ba con vật làm điểm vào cho truyện Sơn Tinh, Thuỷ Tinh, trình tự dưới đây giúp tiết học có hoạt động và có suy nghĩ:
- Hỏi trẻ một con voi thường có mấy ngà, con gà trống có mấy cựa, bờm ngựa màu gì, để có điểm so sánh.
- Kể đoạn vua Hùng kén rể và đọc to danh sách lễ vật, cho trẻ nhắc lại.
- Cho trẻ đoán: ai dễ tìm được những thứ này hơn, thần núi hay thần nước, và vì sao.
- Kể tiếp đoạn Sơn Tinh đến trước, Thuỷ Tinh đến sau dâng nước, Sơn Tinh bốc đồi dời núi chống lại.
- Giải thích con số chín trong tiếng Việt qua vài câu nói quen thuộc.
- Nối câu chuyện với lũ lụt mùa mưa và việc đắp đê ở đồng bằng sông Hồng.
- Kết bằng hoạt động vẽ hoặc nặn một trong ba con vật theo tưởng tượng của trẻ.
Với trẻ em, không cần chấm điểm bức vẽ hay so sánh ai giỏi hơn; mục đích là để trẻ thấy truyện cổ là một thế giới tưởng tượng phong phú, có lý lẽ riêng và gắn với đời sống thật của người Việt.
Câu hỏi thường gặp
Voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao có thật không?
Không. Đây là những con vật thần thoại, được tạo ra bằng cách đẩy đặc điểm của con vật thật đến mức không thể có. Chính sự không có thật ấy cho thấy lễ vật chỉ dành cho thần, không phải người thường.
"Hồng mao" nghĩa là gì?
Hồng mao là từ Hán Việt, nghĩa là lông màu đỏ, ở đây thường được hiểu là bờm ngựa màu đỏ. Ngựa chín hồng mao được giải thích là ngựa có chín sợi, chín túm hoặc chín lớp bờm đỏ, tuỳ cách hiểu.
Truyện Sơn Tinh, Thuỷ Tinh có trong sách cổ nào?
Truyện có trong Lĩnh Nam chích quái với tên truyện núi Tản Viên. Bản trong sách cổ kể gọn hơn bản quen thuộc hôm nay; danh sách lễ vật đầy đủ được biết đến qua các bản kể dân gian và sách giáo khoa.
Vì sao vua Hùng chọn lễ vật toàn thứ của núi rừng và đồng ruộng?
Truyện không nói rõ lý do. Nhiều người cho rằng đó là cách vua thể hiện sự nghiêng về thần núi, người giúp dân chống lũ. Cũng có cách hiểu vua chỉ ra đề khó để thử tài. Cả hai cách đều là suy luận từ câu chuyện.
Con số chín có ý nghĩa gì với người Việt?
Chín là số lẻ lớn nhất trong các số đơn, thường dùng để chỉ cái nhiều, cái tột cùng và viên mãn. Con số này có mặt trong nhiều câu nói như chín tầng mây, chín suối, một điều nhịn chín điều lành, và trong Cửu Đỉnh của triều Nguyễn ở Huế.
Gà chín cựa người ta nuôi có phải gà trong truyền thuyết không?
Không nên đồng nhất. Một số con gà có nhiều cựa do đặc điểm di truyền hoặc chọn giống, và người nuôi gọi là gà chín cựa để gợi đến truyền thuyết. Đó là con vật thật, còn gà chín cựa trong truyện Sơn Tinh là sinh vật thần thoại.