Chim Lạc là cách người đời nay gọi những con chim mỏ dài, cổ dài, chân cao bay thành vòng quanh mặt trống đồng Đông Sơn, nổi tiếng nhất là trên trống đồng Ngọc Lũ. Người làm trống không để lại chữ viết nào cho biết họ gọi con chim ấy là gì; cái tên "chim Lạc" được đặt ra để gắn hình chim với người Lạc Việt, chủ nhân của văn hoá Đông Sơn theo cách hiểu phổ biến.
Vì vậy, câu hỏi "chim Lạc là chim gì" có hai tầng. Tầng thứ nhất là sinh học: hình chim trên trống giống loài chim nước nào ở đồng bằng Bắc Bộ. Tầng thứ hai là văn hoá: vì sao con chim ấy được khắc quanh mặt trời, và nó có phải là vật tổ của một cộng đồng cổ hay không. Bài này đi qua cả hai tầng, và nói rõ chỗ nào là quan sát, chỗ nào là giả thuyết.
Chim Lạc trên mặt trống đồng: nhìn thấy gì
Trên mặt những chiếc trống đồng Đông Sơn đẹp nhất, chính giữa là một ngôi sao nhiều cánh, thường được hiểu là mặt trời. Quanh ngôi sao là các vành hoa văn đồng tâm: vành hình học, vành có người hoá trang đội mũ lông chim đang múa, giã gạo, đánh trống, có nhà sàn mái cong, có hươu nai. Ở vành ngoài, những con chim mỏ dài sải cánh bay nối đuôi nhau thành vòng tròn, theo chiều ngược kim đồng hồ.
Trống đồng Ngọc Lũ, phát hiện vào cuối thế kỷ XIX ở vùng Bình Lục, nay thuộc tỉnh Ninh Bình sau sáp nhập, là chiếc trống thường được nêu khi nói đến chim Lạc, vì hoa văn rõ và đầy đủ. Trống hiện thuộc sưu tập của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và được công nhận là bảo vật quốc gia. Các trống Hoàng Hạ, Cổ Loa, Sông Đà cũng có hình chim tương tự, mỗi chiếc một kiểu tạo dáng.
Ngoài mặt trống, hình chim còn xuất hiện trên thân trống, đứng trên mũi thuyền, trên mái nhà sàn, và ở dạng những chiếc lông chim cắm trên mũ người. Như vậy, chim không phải chi tiết trang trí lẻ loi mà là một mô-típ lặp lại khắp nơi trong thế giới hình ảnh của người Đông Sơn. Chính sự lặp lại ấy khiến các nhà nghiên cứu cho rằng con chim có ý nghĩa quan trọng với họ.
Chim trên trống đồng giống loài chim nào
Các nhà nghiên cứu đã so hình chim trên trống với nhiều loài chim nước sống ở đồng bằng Bắc Bộ. Bảng dưới tóm các ý kiến thường gặp; chưa có ý kiến nào được coi là kết luận cuối cùng.
| Ý kiến | Căn cứ thường nêu | Điểm còn bàn |
|---|---|---|
| Cò, vạc | Mỏ dài, cổ dài, chân cao, rất phổ biến ở đồng ruộng lúa nước | Hình trên trống thường có mào hoặc lông đuôi dài hơn cò thường |
| Sếu | Dáng lớn, bay thành đàn theo mùa, chân dài duỗi thẳng khi bay | Sếu là chim di cư, không sống quanh năm ở đồng bằng |
| Bồ nông | Một số hình có mỏ lớn, túi dưới mỏ | Không phải hình nào cũng có túi mỏ |
| Hạc | Gắn với biểu tượng sống lâu trong văn hoá về sau | Hạc là hình tượng chịu ảnh hưởng văn hoá Hán ở thời muộn hơn |
| Một loài chim được cách điệu, không cần khớp với loài thật | Người xưa có thể ghép đặc điểm nhiều loài | Khó kiểm chứng vì không có văn bản đi kèm |
Điểm chung của mọi ý kiến là con chim ấy thuộc nhóm chim nước, gắn với đồng ruộng, đầm lầy và mùa mưa. Điều này khớp với đời sống của cư dân trồng lúa nước ở đồng bằng sông Hồng, sông Mã, sông Cả. Vì thế, nhiều người cho rằng hỏi đúng loài nào không quan trọng bằng hỏi con chim ấy nói gì về cách sống của người làm trống.
Vì sao gọi là "Lạc": chữ, tên tộc người và họ Hồng Bàng
Cái tên chim Lạc đi từ chữ Lạc trong Lạc Việt, Lạc hầu, Lạc tướng, Lạc dân, những tên gọi được chép trong thư tịch cổ Trung Hoa khi nói về cư dân vùng Giao Chỉ. Một số người nghiên cứu dẫn các tự điển cổ để cho rằng chữ Lạc vốn chỉ một loài chim, và từ đó suy ra người Lạc Việt có thể lấy chim làm vật tổ. Đây là một giả thuyết hấp dẫn, nhưng còn tranh luận, vì chữ Lạc được viết bằng nhiều chữ Hán khác nhau trong các sách khác nhau.
Một sợi dây khác nối chim với nguồn gốc dân tộc là chữ Hồng trong Hồng Bàng: hồng là tên một loài chim lớn bay xa, như ngỗng trời. Người Việt vẫn tự gọi là con cháu Lạc Hồng. Nếu cả Lạc lẫn Hồng đều gợi đến chim, thì việc hình chim bay quanh mặt trời trên trống đồng không còn là chuyện ngẫu nhiên. Tuy vậy, đây là những liên hệ do người đời sau xâu chuỗi; thần thoại họ Hồng Bàng trong Lĩnh Nam chích quái lại kể về rồng và tiên, không kể về chim.
Cách đọc thận trọng nhất là: người Đông Sơn rất coi trọng hình ảnh chim nước, người đời sau gọi con chim ấy là chim Lạc để gắn nó với tên tộc người, và cái tên đã trở thành một biểu tượng văn hoá thật sự, được dùng trong mỹ thuật, kiến trúc và thiết kế hiện đại. Bạn có thể dùng tên này thoải mái, miễn đừng trình bày như thể người xưa đã tự gọi nó như vậy.
Chim và mặt trời: các cách giải thích ý nghĩa
Chim gắn với mùa vụ. Chim nước di chuyển theo mùa, đến khi ruộng ngập nước và đi khi đồng khô. Với người trồng lúa, đàn chim báo mùa là một chiếc lịch sống. Khắc chim bay vòng quanh mặt trời có thể là cách ghi nhận nhịp mùa ấy.
Chim bay ngược chiều kim đồng hồ. Nhiều nhà nghiên cứu chú ý rằng cả chim, người, thuyền trên mặt trống đều chuyển động theo một chiều. Có ý kiến cho rằng đó là chiều của một nghi lễ vòng tròn quanh trung tâm, có ý kiến gắn với chuyển động biểu kiến của mặt trời. Chưa có cách giải thích nào được chấp nhận chung.
Người hoá trang lông chim. Những người đội mũ lông chim, mặc váy lông chim trên mặt trống cho thấy chim có mặt trong nghi lễ. Có người gọi đó là dấu vết của tục thờ vật tổ chim; có người cho rằng lông chim đơn giản là trang phục lễ hội. Cả hai cách hiểu đều được nêu trong các công trình nghiên cứu.
Chim dẫn hồn và thuyền. Hình chim đứng ở mũi thuyền trên thân trống được một số người nghiên cứu đọc là chim dẫn đường cho thuyền, có thể là thuyền đưa hồn người chết trong quan niệm cổ. Đây là giả thuyết, dựa trên so sánh với tục lệ của một số cư dân Đông Nam Á.
Chim như biểu tượng của sự kết nối. Chim đi được giữa trời và đất, nên trong nhiều nền văn hoá chim là sứ giả giữa thế giới người và thế giới thần. Nếu người Đông Sơn thờ mặt trời, thì đàn chim quanh mặt trời có thể là hình ảnh của sự kết nối ấy.
Chim Lạc trong đời sống hôm nay
Từ thế kỷ XX, hình chim Lạc rời khỏi bảo tàng để đi vào đời sống. Hình chim cách điệu từ trống đồng xuất hiện trên huy hiệu của nhiều trường học, cơ quan, trên phù điêu ở các công trình công cộng, trên tranh sơn mài, trang phục biểu diễn, bìa sách và các sản phẩm lưu niệm. Ở các cuộc thi thiết kế, chim Lạc là một trong những mô-típ được dùng nhiều nhất khi người ta muốn gợi cội nguồn.
Cách dùng ấy có mặt tích cực: một hình ảnh từ hơn hai nghìn năm trước được nhiều người nhận ra. Nhưng cũng có chỗ cần cẩn thận. Có sản phẩm vẽ chim Lạc thành phượng hoàng rực rỡ với đuôi dài kiểu cung đình, hoặc ghép thêm những chi tiết không có trên trống. Có lời giới thiệu gán cho chim Lạc những ý nghĩa như "mang lại may mắn", vốn không có cơ sở nào từ tư liệu khảo cổ.
Nếu bạn làm thiết kế, hãy bắt đầu từ hình gốc trên trống thật, chú ý dáng mỏ dài, cổ duỗi, cánh sải rộng, đuôi xoè, và chiều bay. Nếu bạn viết lời giới thiệu, chỉ cần nói đây là hình chim trên trống đồng Đông Sơn, gợi văn hoá lúa nước và cội nguồn Lạc Việt. Như vậy đã đủ đẹp, không cần thêm lời hứa.
Những hiểu lầm hay gặp về chim Lạc
"Chim Lạc là một loài chim đã tuyệt chủng." Không có căn cứ nào cho thấy chim trên trống là một loài đã biến mất. Các ý kiến nghiên cứu đều so nó với những loài chim nước vẫn còn sống ở Việt Nam như cò, vạc, sếu, bồ nông. Hình trên trống là hình cách điệu, nên không khớp hẳn với loài nào.
"Chim Lạc là tổ tiên của người Việt trong thần thoại." Thần thoại tổ tiên được chép trong sách cổ là truyện Lạc Long Quân giống rồng và Âu Cơ giống tiên. Chim không có vai trò tổ tiên trong truyện ấy. Giả thuyết vật tổ chim là suy luận của giới nghiên cứu từ hình ảnh trên trống, không phải một truyện kể có sẵn.
"Mọi trống đồng đều có chim Lạc giống nhau." Mỗi trống có số chim, dáng chim và cách sắp xếp khác nhau; có trống không có vành chim rõ. Trống Ngọc Lũ được nhắc nhiều vì đẹp và đầy đủ, không phải vì là khuôn mẫu chung.
"Chim Lạc là biểu tượng chính thức của quốc gia." Hình chim Lạc được dùng rộng rãi trong thiết kế, huy hiệu của nhiều tổ chức, nhưng đó là lựa chọn của từng nơi. Khi viết, bạn nên nói đây là một biểu tượng văn hoá phổ biến, tránh gọi là biểu tượng chính thức.
Tự xem chim Lạc trên trống đồng: một cách quan sát
Nếu bạn có dịp đến bảo tàng hoặc xem ảnh chụp rõ của mặt trống đồng, trình tự dưới đây giúp bạn nhìn ra nhiều điều hơn là chỉ một vòng chim:
- Tìm ngôi sao ở chính giữa và đếm số cánh; mỗi trống có số cánh khác nhau.
- Đi từ trong ra ngoài, nhận ra từng vành: vành hình học, vành người và nhà, vành động vật, vành chim.
- Quan sát chiều chuyển động của chim, người, thuyền và so xem có cùng chiều không.
- Nhìn kỹ một con chim: mỏ, mào, cổ, chân, đuôi; thử đoán xem nó gần với cò, sếu hay loài khác.
- Tìm hình chim ở những chỗ khác: trên mũ người, trên mũi thuyền ở thân trống, trên nóc nhà sàn.
- So với một trống khác cùng phòng trưng bày để thấy mỗi trống tạo dáng chim một kiểu.
- Đọc bảng giới thiệu của bảo tàng để biết niên đại, nơi phát hiện, rồi mới đến các cách giải thích ý nghĩa.
Cách xem này phù hợp cho cả học sinh lẫn người lớn. Nó giúp chim Lạc trở lại đúng chỗ của nó: một phần của cả một thế giới hình ảnh, nơi người Đông Sơn kể về mùa màng, lễ hội, sông nước và bầu trời.
Câu hỏi thường gặp
Người Đông Sơn có gọi con chim này là chim Lạc không?
Không có tư liệu nào cho biết người Đông Sơn gọi con chim trên trống là gì, vì họ không để lại văn bản. Tên chim Lạc là cách gọi của người đời nay, gắn hình chim với tên tộc Lạc Việt. Cách gọi này đã thành quen và được dùng rộng rãi.
Chim Lạc có phải là phượng hoàng không?
Không nên đồng nhất hai hình tượng. Phượng hoàng là linh vật trong văn hoá Đông Á, đi vào Việt Nam qua văn hoá Hán và phát triển mạnh trong mỹ thuật cung đình về sau. Chim trên trống đồng Đông Sơn có niên đại sớm hơn và có dáng chim nước mỏ dài, gần với đời sống đồng ruộng.
Trống đồng Ngọc Lũ hiện ở đâu?
Trống đồng Ngọc Lũ thuộc sưu tập của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội và đã được công nhận là bảo vật quốc gia. Bảo tàng có thể trưng bày bản gốc hoặc bản phục chế tuỳ thời điểm, nên khi đến xem bạn nên đọc kỹ bảng thông tin đi kèm.
Có đúng người Lạc Việt thờ chim làm vật tổ không?
Đây là một giả thuyết được nhiều người nêu, dựa trên hình chim lặp lại khắp nơi trên trống và trên trang phục nghi lễ. Tuy vậy chưa có bằng chứng quyết định, và cũng có ý kiến cho rằng chim chỉ là biểu tượng mùa vụ hay trang phục lễ hội. Khi viết, nên dùng các chữ như "có thể", "nhiều người cho rằng".
Vì sao chim trên trống đồng bay ngược chiều kim đồng hồ?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Có ý kiến cho rằng đó là chiều của một nghi lễ đi vòng quanh trung tâm, có ý kiến gắn với chuyển động biểu kiến của mặt trời trên bầu trời. Điều quan sát được là chim, người và thuyền trên mặt trống thường cùng đi một chiều.
Có thể dùng hình chim Lạc trong thiết kế thương mại không?
Hình chim cách điệu từ trống đồng là di sản chung và được dùng rộng rãi trong thiết kế. Bạn nên tự vẽ lại từ hình gốc thay vì sao chép thiết kế của người khác, và tránh gán cho hình chim những công dụng hay lời hứa không có cơ sở. Với bản vẽ của tác giả cụ thể, cần tôn trọng quyền tác giả.