Mường Then trong thần thoại Tày – Nùng: cõi trời, các vị Then và bà Mẻ Bjoóc

Trong tín ngưỡng của người Tày và người Nùng, Mường Then là cõi trời, nơi ngự của các vị thần cai quản đời sống con người, đứng đầu thường được gọi là vua Then hay Ngọc Hoàng. Chữ "Then" vừa chỉ những vị ở cõi trời ấy, vừa chỉ người thực hành nghi lễ hát Then, lời hát kể hành trình đưa lễ vật từ mặt đất lên Mường Then. Năm 2019, Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.

Bài này đi theo góc thần thoại: Mường Then được hình dung ra sao, có những vị nào hay được nhắc trong lời Then, bà Mẻ Bjoóc giữ vườn hoa là ai, và thần thoại sáng thế của người Tày – Nùng kể gì. Phần nghi lễ chỉ được nhắc như di sản để hiểu bối cảnh; bài không hướng dẫn thực hành.

Chữ "Then" nghĩa là gì

Trong tiếng Tày – Nùng, Then gắn với trời và những gì thuộc về trời. Người Tày nói "Mường Then" để chỉ cõi trời, "vua Then" để chỉ vị đứng đầu cõi ấy. Từ đó, chữ Then mở rộng nghĩa sang những người được coi là có khả năng đi lại giữa mặt đất và Mường Then trong nghi lễ, tức các thầy Then, bà Then. Khi đọc tài liệu, bạn cần để ý văn cảnh để biết chữ Then đang chỉ thần linh, người thực hành hay chính hình thức hát.

Then cũng có mặt trong đời sống người Thái ở Tây Bắc. Với người Thái, các vị Then là thần linh ở tầng trời, có vị Then lớn đứng đầu. Cách gọi và hệ thống cụ thể khác giữa người Tày – Nùng ở Việt Bắc và người Thái ở Tây Bắc, nên không nên đánh đồng. Bài này chủ yếu nói về người Tày – Nùng, nhóm có lời Then dài và được nghiên cứu nhiều.

Một điểm đáng chú ý là chữ "Bụt" trong truyện cổ người Kinh, vị hay hiện lên giúp người hiền, có họ hàng với chữ "Pựt" trong tiếng Tày. Ở người Tày, Pựt vừa chỉ những vị thần hiền giúp người, vừa là tên gọi một loại người thực hành nghi lễ. Mối liên hệ này cho thấy các lớp tín ngưỡng của người Kinh và người Tày đã giao lưu với nhau từ rất lâu.

Mường Then được hình dung như thế nào

Lời Then vẽ Mường Then như một vương quốc trên trời có cung điện, có vua, có quan, có những vùng đất và con đường riêng. Từ mặt đất đi lên phải qua nhiều chặng: rừng rậm, núi cao, sông dài, chợ đông người, có đoạn phải vượt biển. Mỗi chặng có những vị thần giữ cửa, những người dân trên trời mà đoàn đi phải gặp, phải chào hỏi, phải nhờ giúp.

Cách hình dung này rất gần với đời sống thật của người Tày – Nùng. Cung vua Then giống nhà của người đứng đầu trong vùng; chợ trên trời giống phiên chợ vùng cao; những con đường quanh co giống đường núi Việt Bắc. Thần thoại nâng đời sống quen thuộc lên một tầng cao hơn, để con người cảm thấy cõi trời không xa lạ mà có trật tự, có lối đi, có người có thể nhờ cậy.

Giống thiên đình trong tâm thức người Kinh, Mường Then có dáng dấp một triều đình. Điều này có thể đến từ giao lưu với văn hoá Hán qua nhiều thế kỷ, cũng có thể là cách tự nhiên mà các cộng đồng nông nghiệp có tổ chức xã hội phân tầng hình dung thế giới thần linh. Giới nghiên cứu còn bàn về tỉ lệ của mỗi lớp ảnh hưởng; người đọc chỉ cần biết Mường Then mang cả nét bản địa lẫn nét giao lưu.

Các vị hay được nhắc ở Mường Then

Vua Then, Ngọc Hoàng. Vị đứng đầu Mường Then, nơi đoàn Then mang lễ vật tới dâng và trình việc. Cách gọi Ngọc Hoàng cho thấy ảnh hưởng của hình dung thiên đình chung trong vùng; trong lời Then, vị này mang dáng một vị vua nghe lời trình bày của dân.

Bà Mẻ Bjoóc. Mẻ nghĩa là mẹ, Bjoóc là hoa: Mẻ Bjoóc là bà mẹ hoa. Theo quan niệm của người Tày – Nùng, mỗi đứa trẻ có một bông hoa trong vườn của bà trên Mường Then; hoa tươi thì trẻ khoẻ. Nhiều gia đình có trẻ nhỏ lập chỗ thờ bà, giống như người Kinh thờ Bà Mụ.

Các vị Pựt. Những vị thần hiền, hay giúp đỡ, gần với hình ảnh ông Bụt trong truyện cổ người Kinh. Trong một số nghi lễ, Pựt cũng là tên gọi người thực hành, thường là phụ nữ.

Quân Then, người dẫn đường. Lời Then nhắc tới đoàn quân, đoàn người đi theo thầy Then, có những vị dẫn đường, giữ ngựa, khiêng lễ. Họ là hình ảnh tập thể làm cho cuộc hành trình trở nên sinh động như một chuyến đi xa của cả bản.

Thần giữ cửa, thần các chặng. Ở mỗi chặng đường có vị giữ cửa ải, giữ bến đò, giữ cầu. Mỗi vị được chào hỏi bằng lời hát riêng. Đây là phần cho thấy rõ nhất trí tưởng tượng phong phú của lời Then.

Hành trình lên Mường Then trong lời hát Then

Phần dài và hay nhất của nhiều bài Then là lời kể hành trình. Thầy Then cùng đoàn quân Then xuất phát từ nhà gia chủ, đi qua làng bản, rừng núi, rồi tới những vùng đất trên trời. Có chặng phải vượt biển, người Tày gọi là khảm hải, được kể rất kỹ với cảnh sóng gió, thuyền bè, những thử thách phải vượt qua. Đến Mường Then, đoàn dâng lễ, trình việc của gia chủ, rồi quay về.

Lời Then được hát cùng tiếng đàn tính, cây đàn cần dài có bầu cộng hưởng làm từ vỏ quả bầu khô của người Tày, và tiếng chùm xóc nhạc. Nhịp đàn, nhịp xóc gợi nhịp vó ngựa, nhịp chèo thuyền của đoàn quân. Với người nghe, đó vừa là nghi lễ, vừa là một buổi nghe kể chuyện dài, có đoạn trang nghiêm, có đoạn vui nhộn, có đoạn tả cảnh rất đẹp.

Đọc lời Then như thần thoại, bạn thấy cả một hệ thống địa lý tưởng tượng và một xã hội trên trời với đủ hạng người. Đây là nguồn tư liệu quý để hiểu thế giới quan của người Tày – Nùng. Còn ý nghĩa nghi lễ của từng buổi Then, lý do gia chủ mời Then, thì thuộc về chính cộng đồng; người ngoài nên tìm hiểu qua các nhà nghiên cứu và nghệ nhân, không tự suy diễn.

Then, Pựt, Tào: ba lối thực hành và chỗ thần thoại đứng

Trong cộng đồng Tày – Nùng, người ta thường phân biệt vài loại người thực hành nghi lễ. Bảng dưới chỉ nêu nét chung để đọc tài liệu cho khỏi nhầm; cách gọi và phạm vi cụ thể khác nhau theo vùng.

Bảng giúp thấy lời Then là nơi giữ thần thoại bản địa rõ nhất. Muốn tìm hiểu Mường Then, bạn nên đọc các tuyển tập lời Then đã được sưu tầm, dịch và chú giải, thay vì dựa vào mô tả ngắn trên mạng. Ranh giới giữa ba lối thực hành không cứng nhắc; có người làm được nhiều việc, có vùng gọi khác đi.

Thần thoại sáng thế của người Tày – Nùng

Ngoài lời Then, người Tày – Nùng còn những truyện kể về thuở khai thiên lập địa. Một số tuyển tập truyện cổ ghi chuyện về cặp người khổng lồ, có bản gọi là Báo Luông và Slao Cải, nghĩa là chàng trai lớn và cô gái lớn, những người đã làm ra núi sông, đồng ruộng. Giống nhiều dân tộc khác, các chi tiết như dấu chân thành ao, đất đắp thành đồi được dùng để giải thích địa hình quen thuộc.

Nhiều dân tộc phía bắc còn chia sẻ mô típ thuở trời còn thấp, sát mặt đất, sinh hoạt bất tiện, rồi trời được đẩy lên cao. Có những truyện về nạn lụt lớn, về việc đi xin giống lúa, xin lửa từ trời. Những mô típ này đặt người Tày – Nùng trong một kho thần thoại chung của vùng núi Việt Nam và Nam Trung Hoa, đồng thời vẫn giữ những tên gọi, nhân vật riêng.

Vì các truyện được sưu tầm ở nhiều địa phương, tên nhân vật và tình tiết có khác nhau. Khi trích, bạn nên ghi rõ "theo truyện cổ Tày do… sưu tầm" và tránh khái quát rằng mọi người Tày đều kể như vậy. Với người đọc người Kinh, đặt chuyện cặp khổng lồ của người Tày bên chuyện ông Tứ Tượng, bà Nữ Oa sẽ thấy hai bên gặp nhau ở hình ảnh những người khổng lồ làm ra cảnh quan.

Then là di sản: hiểu đúng khi xem một buổi Then

Then ngày nay xuất hiện cả trong nghi lễ gia đình lẫn trên sân khấu, liên hoan. Vài điều giúp người ngoài cộng đồng nhìn Then cho đúng:

• Phân biệt hát Then trên sân khấu, liên hoan với Then trong nghi lễ gia đình. Hình thức biểu diễn là một cách giới thiệu di sản; nghi lễ trong nhà thuộc đời sống riêng của gia đình.
• Muốn dự một buổi Then nghi lễ, chỉ nên đến khi được gia chủ mời, giữ trật tự, hỏi trước khi chụp ảnh, không tự ý chạm vào đồ lễ, đàn tính hay xóc nhạc.
• Đừng gọi Then là "mê tín" hay ngược lại coi Then như phương thuốc. Then là thực hành văn hoá tín ngưỡng được cộng đồng gìn giữ và đã được ghi danh là di sản của nhân loại.
• Lời Then dùng nhiều từ cổ, nhiều ẩn dụ. Muốn hiểu nghĩa, nên tìm bản có dịch và chú giải của nhà nghiên cứu hoặc hỏi nghệ nhân, thay vì tự dịch từng chữ.
• Then ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang có lối hát, lối đàn khác nhau. Khi giới thiệu, nên nói rõ Then của vùng nào.

Nhìn Then như một kho thần thoại sống, bạn sẽ thấy Mường Then không phải chuyện xa xôi mà là cách người Tày – Nùng giữ ký ức về thế giới, về trật tự và về mối liên hệ giữa con người với những gì lớn hơn mình.

Câu hỏi thường gặp

Mường Then có giống thiên đình của người Kinh không?

Có nhiều nét giống: đều có vị đứng đầu, có quan lại, có các vị coi từng việc. Khác ở chỗ Mường Then được kể qua lời Then với hành trình dài, nhiều cảnh vật và thử thách, mang đậm đời sống vùng núi Việt Bắc. Thiên đình của người Kinh chủ yếu xuất hiện trong truyện cổ và ca dao.

Mẻ Bjoóc và Bà Mụ có phải là một không?

Hai vị có chức năng gần nhau: đều gắn với việc sinh nở và che chở trẻ nhỏ. Tuy vậy, Mẻ Bjoóc có hình ảnh vườn hoa riêng của người Tày – Nùng, mỗi trẻ là một bông hoa. Nên coi đây là hai hình dung tương đồng của hai cộng đồng, không đồng nhất hoàn toàn.

Thực hành Then được UNESCO ghi danh khi nào?

Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2019. Việc ghi danh ghi nhận Then là thực hành văn hoá có giá trị, gắn với đời sống cộng đồng.

Đàn tính có liên quan gì đến thần thoại?

Trong lời Then, tiếng đàn tính và xóc nhạc đi cùng hành trình lên Mường Then, gợi nhịp ngựa, nhịp thuyền của đoàn quân Then. Một số truyện kể về nguồn gốc cây đàn, nhưng chi tiết khác nhau theo vùng nên khi kể bạn nên ghi rõ nguồn.

Người Thái có Mường Then không?

Người Thái ở Tây Bắc cũng có quan niệm về các vị Then ở tầng trời. Tuy nhiên hệ thống thần linh, lời kể và nghi lễ của người Thái có nhiều nét riêng so với người Tày – Nùng, nên khi tìm hiểu cần đọc tài liệu riêng về người Thái.

Có nên gọi Then là hầu đồng của người Tày không?

Không nên. Then có lời hát, nhạc cụ, hệ thống thần linh và lịch sử riêng của người Tày, Nùng, Thái. So sánh có thể giúp người mới hình dung, nhưng gọi Then là hầu đồng làm mất đi bản sắc riêng của di sản này.