Po Inư Nagar là nữ thần được người Chăm tôn thờ như Bà Mẹ Xứ Sở: theo truyền thuyết Chăm, bà sinh ra từ mây trời và bọt biển, tạo dựng đất đai, sinh ra cây trầm hương, hạt lúa và dạy dân cày cấy. Tên gọi của bà ghép từ Po (Ngài, Bà, tiếng tôn xưng), Inư (mẹ) và Nagar (xứ sở, gốc từ tiếng Phạn), nên thường được dịch là Bà Mẹ Xứ Sở.
Ngôi đền nổi tiếng nhất thờ bà là cụm tháp Po Nagar ở Nha Trang. Bài chỉ bàn vị nữ thần; kiến trúc tháp và lễ hội tháng Ba là những chủ đề riêng, nên tìm trong sách khảo cổ và tài liệu của ban quản lý di tích. Bài này chỉ đi vào thân thế của vị nữ thần: bà là ai trong truyền thuyết Chăm, bia ký cổ gọi bà thế nào, bà đứng ở đâu trong hệ thần Chăm, và vì sao người Việt sau này cũng thờ bà dưới một tên khác.
Tên gọi Po Inư Nagar và ý nghĩa
Trong tiếng Chăm, Po là từ tôn xưng dùng cho thần linh, vua chúa và người đáng kính, tương tự "Ngài" trong tiếng Việt. Inư nghĩa là mẹ. Nagar bắt nguồn từ chữ nagara trong tiếng Phạn, nghĩa là đô thành, xứ sở. Ghép lại, Po Inư Nagar là Bà Mẹ của xứ sở. Cách viết tên bà trong tiếng Việt có nhiều dạng: Po Inư Nagar, Pô Inư Nưgar, Pô Nagar, Thiên Y A Na theo cách gọi của người Việt.
Tên gọi ấy đã nói lên vị trí của bà: không phải thần của một làng, một nghề, mà là mẹ của cả vùng đất. Với người Chăm, Po Inư Nagar là vị thần khai sáng, người làm cho đất đai có thể sinh sống, cây cối có thể mọc, con người có cái ăn. Hình ảnh người mẹ gắn với đất là một nét chung của nhiều cư dân nông nghiệp Đông Nam Á, và Po Inư Nagar là một biểu hiện rõ nét của lớp tín ngưỡng ấy.
Bia ký cổ ở đền tháp Nha Trang, viết bằng tiếng Phạn và tiếng Chăm cổ, gọi vị thần được thờ bằng những danh xưng tôn kính, trong đó có Bhagavati, một danh xưng dành cho nữ thần trong truyền thống Ấn Độ giáo. Điều đó cho thấy các vua Chăm đã đồng nhất nữ thần bản địa với nữ thần của Ấn Độ giáo, một hiện tượng phổ biến khi tôn giáo Ấn Độ du nhập vào Đông Nam Á.
Thân thế của Po Inư Nagar theo truyền thuyết Chăm
Các bản truyền thuyết của người Chăm khác nhau ở chi tiết, nhưng thường đi qua những ý sau.
- Ra đời từ trời và biển. Bà sinh ra từ mây trời và bọt biển, không có cha mẹ trần gian. Chi tiết này đặt bà ở vị trí thần sáng thế, gắn với cả bầu trời lẫn đại dương của một cư dân sống ven biển.
- Tạo dựng đất đai. Bà làm ra đất, núi, sông, biến vùng hoang sơ thành nơi con người có thể ở.
- Sinh ra cây trầm hương. Nhiều bản kể bà tạo ra cây trầm, loại gỗ thơm quý mà vùng duyên hải miền Trung nổi tiếng từ xưa và là sản vật trao đổi quan trọng của Champa.
- Sinh ra lúa và dạy cày cấy. Bà làm ra hạt lúa, dạy dân trồng trọt, dệt vải. Đây là lớp chuyện cho thấy bà là vị thần nuôi dưỡng.
- Có chồng con đông đúc. Một số bản kể bà có nhiều chồng và rất nhiều con gái, các con gái về sau cũng được thờ ở nhiều nơi. Các con số cụ thể khác nhau tuỳ bản, nên không nên trích như chi tiết cố định.
Bộ khung này làm Po Inư Nagar khác hẳn các nữ thần được thờ vì có công trong chiến trận hay vì chết thiêng. Bà là thần sáng thế và thần nuôi dưỡng, giống vai trò mà thần thoại người Kinh giao cho các vị khổng lồ khai thiên và cho thần Lúa cộng lại.
Bia ký nói gì về đền thờ nữ thần
Cụm đền tháp Po Nagar ở Nha Trang có nhiều bia ký, là một trong những nguồn quan trọng để nghiên cứu lịch sử Champa vùng Kauthara. Các bia ký ghi việc các vua Chăm dựng, sửa đền, dâng lễ vật, ruộng đất, người phục dịch cho nữ thần qua nhiều thế kỷ. Trong đó có ghi chép cho biết đền từng bị tàn phá bởi những đoàn thuyền từ biển tới vào cuối thế kỷ 8, rồi được dựng lại.
Đọc bia ký, ta thấy vị thần ở tháp Nha Trang được vua chúa coi trọng hàng đầu trong vùng, được dâng những lễ vật lớn và gắn với uy tín của vương triều. Điều đó giải thích vì sao cụm tháp được trùng tu nhiều lần và giữ được đến ngày nay. Phần kiến trúc cụ thể của các tháp đã có bài phân tích riêng ở mảng kiến trúc.
Cần lưu ý rằng bia ký là tiếng nói của triều đình và tầng lớp tăng lữ, chủ yếu ghi theo khuôn Ấn Độ giáo. Truyền thuyết về bà mẹ sinh từ mây và bọt biển là tiếng nói của dân gian Chăm. Hai nguồn bổ sung cho nhau: một bên cho biết nữ thần được nhà nước tôn vinh ra sao, một bên cho biết người dân hình dung bà thế nào.
Po Inư Nagar trong hệ thần của người Chăm
Thần mẹ của xứ sở. Bà đứng ở vị trí cao trong tín ngưỡng của người Chăm theo truyền thống Bà la môn (Chăm Ahiér), được tôn như vị thần sáng tạo và bảo hộ vùng đất.
Bên cạnh các vua được thần hoá. Hệ thần Chăm còn gồm các vị vua được thờ trong đền tháp như Po Klong Garai, Po Rome. Po Inư Nagar khác họ ở chỗ bà là thần từ thuở khai thiên, không phải người từng sống.
Nhiều nơi thờ. Ngoài tháp Nha Trang, người Chăm ở vùng Phan Rang, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà, có đền thờ Po Inư Nagar tại Hữu Đức, nơi diễn ra các nghi lễ của cộng đồng trong dịp Katê. Ở các vùng Chăm khác cũng có nơi thờ bà hoặc thờ các con gái của bà.
Gắn với nông nghiệp. Nhiều nghi lễ nông nghiệp truyền thống của người Chăm có phần tưởng nhớ bà như người làm ra lúa gạo. Nghi thức cụ thể khác nhau theo từng làng Chăm, nên hỏi chức sắc và người cao tuổi trong cộng đồng.
Vì sao người Chăm tôn một nữ thần làm mẹ xứ sở
Muốn hiểu vị trí của Po Inư Nagar, nên nhìn vào tổ chức xã hội của người Chăm. Cộng đồng Chăm ở vùng Phan Rang, Phan Thiết theo chế độ mẫu hệ: con cái theo dòng mẹ, người phụ nữ giữ vai trò quan trọng trong gia đình và dòng tộc, việc thừa kế, thờ cúng tổ tiên có nhiều phần do phụ nữ đảm nhận. Trong một xã hội như vậy, việc hình dung vị thần sáng tạo xứ sở là một người mẹ là điều rất tự nhiên.
Hình ảnh người mẹ của đất cũng gặp ở nhiều cư dân Nam Đảo và Đông Nam Á khác, nơi nông nghiệp lúa nước và vai trò của người phụ nữ trong sản xuất, sinh sản được tôn vinh. Các nhà nghiên cứu thường xếp Po Inư Nagar vào lớp tín ngưỡng nữ thần bản địa có từ trước khi Ấn Độ giáo du nhập, rồi về sau được khoác thêm hình thức của các nữ thần Ấn Độ.
So với người Việt, đây là điểm gặp gỡ thú vị. Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt cũng tôn vinh hình ảnh người mẹ che chở, nuôi dưỡng. Có lẽ chính sự gần gũi ấy giúp người Việt khi vào miền Trung dễ dàng tiếp nhận nữ thần Chăm và tiếp tục thờ phụng bà. Phần tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt đã được bàn ở các bài khác, ở đây chỉ nêu điểm tương đồng.
Từ Po Inư Nagar đến Thiên Y A Na
Khi người Việt vào sinh sống ở vùng đất cũ của Champa, họ tiếp nhận và thờ nữ thần Chăm, đặt cho bà tên gọi và truyền thuyết mới. Bảng dưới so sánh ở mức khái quát; phần Thiên Y A Na trong tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ được bàn kỹ ở danh mục Thánh Mẫu và nữ thần.
| Khía cạnh | Po Inư Nagar (người Chăm) | Thiên Y A Na (người Việt) |
|---|---|---|
| Nguồn gốc theo truyền thuyết | Sinh từ mây trời và bọt biển | Truyền thuyết người Việt kể bà là cô gái được một đôi vợ chồng già nhận nuôi, về sau theo khúc gỗ trầm trôi ra biển |
| Vai trò chính | Mẹ xứ sở, tạo đất, cây trầm, lúa | Nữ thần bảo hộ vùng đất, được sắc phong dưới triều Nguyễn |
| Cộng đồng thờ | Người Chăm, nhất là Chăm Ahiér | Người Việt miền Trung, sau lan ra Huế và nhiều nơi |
| Điểm chung | Gắn với cây trầm, với biển, với vùng duyên hải | Vẫn giữ tháp Nha Trang là nơi thờ quan trọng |
Hiện tượng một nữ thần được hai cộng đồng thờ phụng, mỗi bên với truyền thuyết riêng, là ví dụ rõ về giao thoa văn hoá ở miền Trung. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là cách người Việt thể hiện sự tôn trọng với thần đất của vùng mình đến sinh sống. Khi viết, nên tránh nói "Thiên Y A Na chính là Po Nagar" một cách tuyệt đối; đúng hơn là hai hình tượng có cùng gốc và đã phát triển theo hai hướng.
Tìm hiểu Po Inư Nagar cho đúng
Nữ thần Chăm thường được giới thiệu vội trong các bài du lịch. Nếu bạn muốn hiểu sâu hơn hoặc viết về bà, vài lưu ý sau giúp tránh sai sót:
- Phân biệt rõ ba lớp: truyền thuyết dân gian Chăm, bia ký của các vương triều Champa, và truyền thuyết Thiên Y A Na của người Việt. Trộn ba lớp làm một là lỗi hay gặp nhất.
- Không gọi tháp Po Nagar là "đền thờ Phật". Đây là đền thờ nữ thần theo truyền thống Ấn Độ giáo và tín ngưỡng bản địa Chăm, dù người Việt về sau có đặt thêm các yếu tố thờ cúng khác.
- Tôn trọng việc người Chăm vẫn đang thờ bà. Đây không chỉ là di tích mà còn là nơi thờ của một cộng đồng đang sống.
- Khi trích chi tiết truyền thuyết như số chồng, số con, nên ghi rõ "theo một bản kể" vì các bản khác nhau.
- Muốn đọc thêm, nên tìm các nghiên cứu về văn hoá Chăm của các nhà nghiên cứu người Chăm và người Việt, cùng các bản dịch bia ký đã công bố.
Hiểu Po Inư Nagar là hiểu một lớp sâu của văn hoá miền Trung: lớp tín ngưỡng nữ thần đất, biển của cư dân Champa, đã ở lại và tiếp tục sống trong đời sống của nhiều cộng đồng cho đến hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Po Inư Nagar và Pô Nagar có phải là một không?
Đúng. Pô Nagar là cách gọi rút gọn quen dùng trong tiếng Việt, gắn với tên cụm tháp ở Nha Trang. Tên đầy đủ hơn theo tiếng Chăm là Po Inư Nagar, nghĩa là Bà Mẹ Xứ Sở. Cách viết có thể khác đôi chút giữa các tài liệu.
Po Inư Nagar có phải là nữ thần Ấn Độ giáo không?
Bà là nữ thần bản địa của người Chăm, nhưng các vua Chăm theo Ấn Độ giáo đã đồng nhất bà với những nữ thần trong truyền thống Ấn Độ, gọi bằng danh xưng Bhagavati trong bia ký. Vì vậy bà mang cả hai lớp: gốc bản địa và hình thức Ấn Độ giáo.
Người Chăm theo Hồi giáo có thờ Po Inư Nagar không?
Tín ngưỡng thờ Po Inư Nagar gắn chủ yếu với người Chăm theo truyền thống Bà la môn (Chăm Ahiér). Người Chăm theo Hồi giáo có hệ thống tín ngưỡng riêng. Mức độ giao thoa giữa các nhóm khác nhau theo địa phương, nên khi viết cần thận trọng.
Thiên Y A Na có phải là Po Inư Nagar không?
Thiên Y A Na là tên gọi và truyền thuyết của người Việt dành cho nữ thần được thờ ở tháp Nha Trang. Hai hình tượng có cùng gốc nhưng truyền thuyết khác nhau. Phần Thiên Y A Na trong tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ được bàn ở danh mục Thánh Mẫu và nữ thần.
Vì sao Po Inư Nagar gắn với cây trầm hương?
Theo truyền thuyết Chăm, bà là người tạo ra cây trầm. Trầm hương là sản vật quý của vùng duyên hải miền Trung và là mặt hàng trao đổi quan trọng của Champa xưa. Chi tiết này cho thấy thần thoại phản ánh nguồn sống thực của cộng đồng.
Có thể dự lễ ở đền Po Inư Nagar không?
Một số dịp lễ của cộng đồng Chăm mở cho người ngoài đến xem. Bạn nên hỏi trước ban quản lý di tích hoặc người trong cộng đồng, ăn mặc kín đáo, giữ trật tự và không tự ý vào các khu vực dành cho chức sắc làm lễ.