Thần Trụ Trời là vị thần khổng lồ trong thần thoại người Việt, người đã đội trời lên cao, đào đất khuân đá đắp một cột lớn để chống trời, đến khi trời đất tách hẳn thì phá cột, ném đất đá đi khắp nơi thành núi, đồi, gò, đảo. Đây là truyện kể về thuở khai thiên lập địa hiếm hoi của người Kinh còn được lưu lại thành một cốt truyện tương đối trọn vẹn.
Truyện được biết rộng rãi chủ yếu qua các bộ sưu tầm truyện kể dân gian thế kỷ 20, nổi tiếng nhất là bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi, và hiện có mặt trong phần thần thoại của một số bộ sách giáo khoa Ngữ văn 10. Bài dưới đây kể lại cốt truyện, chỉ ra những chỗ các bản kể khác nhau, rồi bàn vì sao một dân tộc nông nghiệp lại hình dung buổi đầu của vũ trụ bằng hình ảnh một người lao động khổng lồ.
Cốt truyện Thần Trụ Trời theo bản kể phổ biến
Theo bản kể thường gặp, thuở ấy chưa có thế gian như bây giờ. Trời và đất dính liền vào nhau thành một khối mù mịt, tối tăm, lạnh lẽo, không phân biệt được trên dưới. Bỗng một vị thần khổng lồ xuất hiện. Thần đứng dậy, dùng đầu đội trời lên cao, rồi đào đất, khuân đá, đắp thành một cái cột vừa cao vừa to để chống trời. Cột càng được đắp cao thì vòm trời càng bị đẩy lên xa.
Đến khi trời đã ở trên cao, đất đã nằm yên phía dưới, thần thấy không cần cột nữa bèn phá cột đi, lấy đất đá ném tung ra khắp nơi. Mỗi hòn đá văng ra thành một quả núi, một hòn đảo; đất vung vãi thành những gò đống, đồi thấp. Chỗ thần đào đất lấy vật liệu đắp cột thì trũng xuống thành biển, sông, hồ. Thế gian có hình dạng như ta thấy từ đó.
Một số bản còn nói rằng trời ngày ấy được hình dung như cái vung úp, đất bằng phẳng như cái mâm, và chính việc thần nâng trời mới tạo ra khoảng không cho con người, cây cỏ sinh sống. Có bản kể thêm rằng dấu vết cột chống trời còn lại ở một ngọn núi cụ thể nào đó của địa phương người kể, nhưng các bản không thống nhất là núi nào, nên khi kể lại bạn chỉ nên nói chung là "người xưa tin rằng có ngọn núi là chân cột cũ".
Những vị thần khổng lồ khác đi cùng Thần Trụ Trời
Thần Trụ Trời không làm một mình trong mọi bản kể. Trong các bản sưu tầm, sau phần đội trời còn có nhắc tới một lớp thần khổng lồ khác, mỗi vị lo một phần việc của thế gian. Dân gian còn truyền câu "ông Đếm Cát, ông Tát Bể, ông Kể Sao, ông Đào Sông" như dấu vết của lớp thần này, dù đến nay không còn câu chuyện đầy đủ cho từng vị.
Tên gọi theo công việc, không theo dòng dõi. Điểm đáng chú ý là các vị được gọi tên bằng chính việc mình làm: đếm cát, tát biển, kể sao, đào sông. Thần thoại Hy Lạp hay Ấn Độ có phả hệ thần rất dài, còn ở đây thần hiện ra như những người thợ của buổi khai thiên, không ai hỏi cha mẹ thần là ai.
Mảnh rời nhiều hơn truyện trọn. Những câu nhắc tên như vậy cho thấy kho thần thoại cổ của người Việt có lẽ từng phong phú hơn, nhưng phần lớn chỉ còn lại ở dạng mảnh rời, một câu nói, một cái tên. Khi đọc, bạn nên phân biệt rõ phần cốt truyện được ghi đầy đủ với phần chỉ là tên gọi còn sót lại.
Đừng tự bổ sung chi tiết. Người viết nội dung hay người làm phim hoạt hình đôi khi muốn kể thêm về từng vị thần khổng lồ. Hoàn toàn được, miễn là ghi rõ đó là phần sáng tác mới dựa trên một cái tên dân gian, không trình bày như "truyền thuyết cổ" để người xem khỏi nhầm.
Các chi tiết hay khác nhau giữa những bản kể
Thần thoại truyền miệng qua nhiều thế hệ nên mỗi nơi giữ một vài chi tiết riêng. Bảng dưới gom những điểm thường lệch nhau để bạn biết chỗ nào nên kể mềm, chỗ nào là phần cốt lõi ổn định.
| Chi tiết | Phần ổn định giữa các bản | Phần hay thay đổi |
|---|---|---|
| Trạng thái ban đầu | Trời đất dính liền, tối tăm, hỗn độn | Có bản tả lạnh lẽo, có bản tả trời thấp sát mặt đất như cái vung |
| Cách nâng trời | Thần đội trời bằng đầu rồi đắp cột chống | Vật liệu cột: đất, đá, hay cả hai; cột cao bao nhiêu |
| Kết thúc cột chống | Thần phá cột khi trời đất đã phân | Dấu vết cột gắn với ngọn núi nào thì mỗi địa phương nói khác |
| Nguồn gốc núi sông | Đất đá ném ra thành núi, đồi; chỗ đào thành sông biển | Có bản kể kỹ từng loại địa hình, có bản chỉ nói chung |
| Các thần đi kèm | Có thêm thần khổng lồ khác làm việc tạo dựng | Số lượng và tên các thần; có bản không nhắc tới |
Phần ổn định chính là bộ khung: hỗn độn, nâng trời, đắp cột, phá cột thành địa hình. Khi kể cho trẻ nhỏ hay viết bài giới thiệu, giữ đúng bộ khung đó là đủ trung thực; các chi tiết còn lại nên đi kèm những chữ như "có bản kể", "nhiều nơi kể rằng".
Ý nghĩa: vũ trụ được làm ra bằng lao động
Điều nhiều nhà nghiên cứu văn hoá dân gian nhấn mạnh khi so Thần Trụ Trời với các thần thoại sáng thế khác là cách thế giới hình thành. Ở nhiều nơi, vũ trụ sinh ra từ thân thể của một vị thần, từ một quả trứng, hay từ một mệnh lệnh. Ở truyện này, thế giới được tạo ra bằng những động tác rất quen với người làm ruộng: đào đất, khuân đá, đắp cột, ném đất ra khắp nơi. Vị thần giống một người đắp đê, đào mương hơn là một đấng tối cao ra lệnh.
Hình ảnh đó khớp với đời sống của cư dân trồng lúa nước ở đồng bằng sông Hồng, nơi con người phải đắp đê, đào kênh, vượt thổ để có chỗ ở và ruộng cấy. Khi tưởng tượng về buổi đầu của trời đất, người xưa mượn chính kinh nghiệm cải tạo đất đai của mình. Vì vậy truyện vừa giải thích nguồn gốc núi sông, vừa ngầm đề cao sức lao động và tầm vóc của con người trước thiên nhiên.
Một ý nghĩa nữa nằm ở việc thần phá cột sau khi xong việc. Công cụ chỉ cần trong lúc làm; xong thì dẹp, và chính vật liệu thừa lại tiếp tục thành núi đồi có ích. Cách kết như vậy cho thấy một tư duy rất thực tế: không có gì bỏ đi, mọi phần của công việc đều để lại dấu vết trong cảnh quan. Đây là cách đọc của người nghiên cứu, bạn có thể dùng khi giảng giải, nhưng nên nói rõ đó là một cách hiểu, không phải "thông điệp" duy nhất của truyện.
Truyện được ghi lại ở đâu và cần đọc với thái độ nào
Khác với các truyện Hồng Bàng hay Tản Viên vốn có mặt trong sách chữ Hán thời trung đại như Lĩnh Nam chích quái, truyện Thần Trụ Trời chủ yếu đến với người đọc hiện nay qua các bộ sưu tầm truyện kể dân gian thời hiện đại. Nguyễn Đổng Chi đưa truyện vào phần mở đầu bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, và nhiều tuyển tập thần thoại, sách giáo khoa sau này dựa vào bản đó hoặc kể lại theo cách riêng.
Điều này có hệ quả quan trọng: không thể khẳng định truyện có từ thời nào. Một truyện được ghi lại thành văn ở thế kỷ 20 có thể mang những lớp rất cổ, cũng có thể đã được người kể qua nhiều đời thêm thắt, làm mượt. Người viết nghiêm túc thường chỉ nói "thần thoại do dân gian lưu truyền, được ghi lại trong các bộ sưu tầm", tránh những câu kiểu "người Việt từ mấy nghìn năm trước đã tin rằng".
Thái độ phù hợp khi đọc là coi đây là một di sản truyện kể: đẹp, có giá trị tìm hiểu tư duy của người xưa, nhưng không phải tư liệu khoa học về sự hình thành Trái Đất và cũng không phải lời giáo huấn tôn giáo. Truyện không gắn với một nghi lễ thờ cúng cụ thể nào phổ biến, nên bạn cũng không cần tìm "đền thờ Thần Trụ Trời" để đi lễ; hiện chưa thấy tư liệu đáng tin cậy nào nói về một nơi thờ chính dành riêng cho vị thần này.
Kể chuyện Thần Trụ Trời cho trẻ nhỏ
Truyện ngắn, có hình ảnh mạnh, rất hợp để kể cho trẻ từ mẫu giáo đến tiểu học. Một trình tự kể dễ theo dõi:
- Bắt đầu bằng câu hỏi gợi tò mò: "Con có biết ngày xưa trời ở đâu không?" để trẻ tự đoán trước khi nghe.
- Tả khung cảnh hỗn độn bằng cảm giác quen thuộc: tối như khi tắt hết đèn, chật như khi chui dưới gầm bàn, để trẻ hình dung trời đất dính liền.
- Kể đoạn thần đứng dậy đội trời bằng giọng chậm và động tác giơ hai tay lên, cho trẻ làm theo.
- Kể đoạn đào đất, đắp cột như một công việc thật: mỗi lần đắp thêm một lớp, trời lại cao thêm một chút.
- Đến đoạn phá cột, cho trẻ "ném" những viên đá tưởng tượng và nói xem viên nào thành núi, chỗ nào thành sông.
- Kết bằng một câu nói rõ đây là chuyện người xưa tưởng tượng, rồi giải thích ngắn gọn rằng ngày nay các nhà khoa học tìm hiểu núi non hình thành bằng cách khác.
Cách kết ở bước cuối giữ cho trẻ vừa thích truyện vừa không lẫn truyện với kiến thức tự nhiên. Trẻ lớn hơn có thể vẽ lại cảnh thần đội trời, hoặc kể lại bằng lời của mình; đó cũng là cách truyện dân gian vẫn sống qua bao đời.
Hiểu lầm hay gặp về Thần Trụ Trời
Hiểu lầm thứ nhất là đồng nhất Thần Trụ Trời với Bàn Cổ của Trung Hoa. Hai truyện cùng nói về việc tách trời đất và đều có một vị khổng lồ, nhưng cách làm khác hẳn: Bàn Cổ lớn dần đẩy trời lên rồi khi chết thân thể hoá thành vạn vật, còn Thần Trụ Trời đắp cột rồi dùng chính đất đá làm ra địa hình. Coi hai vị là một là bỏ mất cái riêng của truyện Việt.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng Thần Trụ Trời là "vị thần cao nhất" của người Việt. Truyện không nói thần cai quản gì sau khi làm xong việc, cũng không có tục thờ phụng phổ biến. Trong tâm thức dân gian, vị trí đứng đầu thường dành cho Ông Trời hoặc Ngọc Hoàng, một hình dung khác hẳn.
Hiểu lầm thứ ba là trình bày truyện như "lịch sử" với niên đại cụ thể. Thần thoại không có ngày tháng; gắn một con số năm cho thuở khai thiên là tự đặt ra, nên tránh trong bài viết hay bài giảng. Nếu học sinh hỏi "chuyện này xảy ra năm nào", câu trả lời trung thực là: đây là cách người xưa hình dung, không phải sự kiện có ngày tháng.
Câu hỏi thường gặp
Thần Trụ Trời có phải là thần thoại thuần Việt không?
Truyện được ghi nhận trong kho truyện kể của người Việt và có những nét riêng như cách tạo dựng thế giới bằng đào đắp. Motif tách trời đất thì có ở rất nhiều dân tộc trên thế giới, nên các nhà nghiên cứu thường nói về điểm chung và điểm riêng, không khẳng định ai vay mượn ai khi chưa có bằng chứng.
Có đền thờ Thần Trụ Trời không?
Hiện chưa thấy tư liệu đáng tin cậy nói về một nơi thờ chính dành riêng cho Thần Trụ Trời như các vị thần trong Tứ bất tử. Thần được biết đến chủ yếu như nhân vật của truyện kể, có mặt trong sách sưu tầm, sách giáo khoa, tranh minh hoạ và sân khấu thiếu nhi.
Câu "ông Đếm Cát, ông Tát Bể, ông Kể Sao, ông Đào Sông" có nghĩa gì?
Đó là câu dân gian nhắc tên một lớp thần khổng lồ khác, mỗi vị gắn với một việc lớn của trời đất. Đến nay không còn câu chuyện đầy đủ cho từng vị, nên câu này thường được dẫn như dấu vết cho thấy kho thần thoại cổ từng phong phú hơn những gì còn lại.
Học sinh lớp 10 nên phân tích truyện này theo hướng nào?
Thường đi theo các ý: nhân vật thần có tầm vóc khổng lồ, hành động mang tính lao động, truyện giải thích nguồn gốc tự nhiên, và cách người xưa nhận thức thế giới. Nên dẫn chi tiết cụ thể trong văn bản sách đang học, vì mỗi bộ sách có thể chọn một bản kể hơi khác nhau.
Có nên kể truyện này như một câu chuyện có thật cho trẻ?
Nên kể với tinh thần của truyện cổ: hấp dẫn, giàu hình ảnh, rồi nói rõ đây là cách người xưa tưởng tượng. Trẻ hoàn toàn có thể yêu thích truyện mà vẫn hiểu rằng núi non hình thành theo quá trình tự nhiên mà các nhà khoa học nghiên cứu.
Truyện Thần Trụ Trời khác truyện Sơn Tinh Thủy Tinh thế nào?
Thần Trụ Trời kể về thuở trời đất mới tách, chưa có con người và vua chúa. Sơn Tinh Thủy Tinh thuộc lớp truyền thuyết gắn với thời Hùng Vương, có nhân vật, địa danh, lễ cưới, và được giải thích như câu chuyện về lũ lụt hằng năm ở đồng bằng Bắc Bộ.