Hàng Chầu Bà, hay Tứ phủ Chầu Bà, là các nữ thần đứng sau hàng Quan Lớn trong điện Tứ phủ, được coi là hiện thân hoặc người giúp việc của các Thánh Mẫu ở trần gian; danh sách thường kể là mười hai vị, gọi Thập nhị Chầu Bà. Ba vị đầu ứng với Tam toà, các vị sau phần lớn mang tên một vùng đất cụ thể.
Điều thú vị nhất ở hàng Chầu là rất nhiều vị gắn với vùng núi Lạng Sơn và các nữ tướng trong lời kể. Bài này giới thiệu từng nhóm Chầu theo cách kể phổ biến, chỉ rõ vị nào có nhiều tư liệu, vị nào hầu như chỉ còn tên, và cách phân biệt Chầu với Mẫu, với các Cô.
Chữ "Chầu" nghĩa là gì và hàng Chầu đứng ở đâu
Chữ "chầu" trong tiếng Việt có nghĩa là hầu bên cạnh người trên, như "chầu vua", "vào chầu". Gọi các nữ thần này là Chầu Bà tức là hình dung họ như những người hầu cận, giúp việc bên Thánh Mẫu. Tuy vậy, trong tâm thức người thờ Mẫu, các Chầu không phải người hầu bình thường mà là những bà chúa có quyền riêng, có đền riêng, có vùng đất riêng.
Trên điện thờ, ban Chầu Bà thường đặt dưới ban Quan Lớn, các pho tượng là phụ nữ, mặc áo theo màu phủ của từng vị. Ở nhiều phủ nhỏ, không đủ chỗ đặt mười hai pho, người ta chỉ tạc vài vị chính, còn lại được nhắc trong văn chầu. Cũng vì vậy mà người đi lễ ít khi nhớ hết các Chầu; họ thường biết rõ ba vị đầu và vài vị có đền nổi tiếng.
Cần phân biệt chữ "chầu" ở đây với "chầu văn", tức lối hát văn dùng trong nghi lễ thờ Mẫu. Hát chầu văn là âm nhạc, có nhiều làn điệu, được coi là một phần quan trọng của di sản thờ Mẫu Tam phủ. "Chầu văn" không phải tên một vị thần, dù cùng chữ "chầu".
Danh sách các vị Chầu thường được kể
Bảng dưới theo một danh sách phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ. Tên và thứ tự có thể khác giữa các bản văn chầu; cột cuối cho biết mức tư liệu để bạn biết nên tin đến đâu.
| Vị Chầu | Gắn với | Nét kể thường gặp | Mức tư liệu |
|---|---|---|---|
| Chầu Đệ Nhất | Thiên phủ | Hiện thân của Mẫu Thượng Thiên ở trần gian | Chủ yếu trong văn chầu |
| Chầu Đệ Nhị | Nhạc phủ | Bà chúa núi rừng, gần gũi với Mẫu Thượng Ngàn | Nhiều, có đền ở vùng núi |
| Chầu Đệ Tam | Thoải phủ | Nữ thần sông nước, gần gũi với Mẫu Thoải | Chủ yếu trong văn chầu |
| Chầu Đệ Tứ | Thường gắn với Địa phủ | Ít được kể chi tiết | Ít |
| Chầu Năm Suối Lân | Vùng Lạng Sơn | Nữ thần gắn với một vùng suối, rừng xứ Lạng | Vừa |
| Chầu Lục, Chầu Bảy | Các vùng khác nhau tuỳ bản | Lời kể không thống nhất | Ít |
| Chầu Bát Nàn | Vùng châu thổ | Thường đồng nhất với một nữ tướng thời Hai Bà Trưng | Vừa, có thần tích |
| Chầu Mười Đồng Mỏ | Chi Lăng, Lạng Sơn | Nữ tướng giữ ải trong lời kể | Nhiều |
| Chầu Bé Bắc Lệ | Bắc Lệ, Lạng Sơn | Vị Chầu nhỏ tuổi, gắn với đền Bắc Lệ | Nhiều |
Bảng chỉ có chín dòng vì Chầu Lục và Chầu Bảy được gộp lại, và các vị Chầu còn lại để đủ mười hai thì mỗi nơi điền một khác. Có nơi đưa Bà Chúa Thác Bờ ở vùng Hoà Bình cũ, nay thuộc Phú Thọ, vào hàng Chầu; có nơi thêm một vị nữ thần địa phương. Sự "để ngỏ" ấy chính là đặc điểm của hàng Chầu.
Ba vị Chầu đầu: hiện thân của Tam toà ở trần gian
Chầu Đệ Nhất, Chầu Đệ Nhị, Chầu Đệ Tam có quan hệ rất gần với ba vị Mẫu cùng số thứ tự. Nhiều người thờ Mẫu giải thích rằng các Thánh Mẫu ít khi "xuống trần", nên khi cần hiện diện giữa người đời thì các Mẫu "hoá" thành các vị Chầu. Theo cách hiểu đó, Chầu Đệ Nhị là hình bóng của Mẫu Thượng Ngàn ở núi rừng, Chầu Đệ Tam là hình bóng của Mẫu Thoải ở sông nước.
Trong ba vị, Chầu Đệ Nhị được nhắc nhiều nhất, có lẽ vì vùng núi phía Bắc có nhiều đền thờ nữ thần rừng được gắn với vị Chầu này. Nhiều người gọi bà là "Bà Chúa Thượng Ngàn", cùng một tên với Mẫu Thượng Ngàn, khiến hai vị hay bị lẫn với nhau. Cách phân biệt đơn giản nhất là nhìn tầng thờ: vị ở tầng Tam toà là Mẫu, vị ở ban Chầu là Chầu.
Chầu Đệ Nhất và Chầu Đệ Tam ít có đền riêng nổi tiếng, chủ yếu được thờ trên ban Chầu chung trong các phủ. Khi bạn đọc các bài văn chầu về hai vị, hình ảnh thường xoay quanh màu áo, cảnh trời, cảnh sông nước tương ứng với phủ của mỗi vị, ít khi có chi tiết tiểu sử cụ thể.
Các Chầu vùng xứ Lạng: Chầu Năm, Chầu Mười, Chầu Bé
Một nét nổi bật của hàng Chầu là nhiều vị mang tên địa danh ở Lạng Sơn. Chầu Năm Suối Lân, Chầu Mười Đồng Mỏ, Chầu Bé Bắc Lệ đều gắn với những vùng nằm trên con đường từ đồng bằng lên biên giới phía Bắc. Đây là con đường của quân đội, của sứ bộ, của người buôn bán qua nhiều thế kỷ.
Chầu Mười Đồng Mỏ là vị có lời kể rõ nét nhất. Theo bản kể phổ biến, bà là một nữ tướng trẻ tham gia giữ ải vùng Chi Lăng, nơi diễn ra những trận đánh lớn trong lịch sử. Đền thờ bà ở vùng Đồng Mỏ, gần ải Chi Lăng. Lời kể về thời đại của bà không thống nhất; có bản gắn với cuộc kháng chiến thời Lê, có bản không nêu rõ. Đây là một ví dụ tiêu biểu của việc một nữ thần địa phương được thần hoá từ hình ảnh người giữ đất.
Chầu Bé Bắc Lệ gắn với đền Bắc Lệ, nơi cũng thờ Mẫu Thượng Ngàn. Trong lời kể, bà là vị Chầu nhỏ tuổi nhất, hồn nhiên, gắn với núi rừng. Có bản kể bà là người dân tộc thiểu số vùng này. Chầu Năm Suối Lân ít tư liệu hơn, chủ yếu gắn với một vùng suối, rừng xứ Lạng. Các vị này cho thấy rõ cách tín ngưỡng Tứ phủ của người Kinh tiếp nhận các nữ thần của vùng núi và đặt họ vào hệ thống chung.
Chầu Bát Nàn và các vị Chầu gắn với nữ tướng
Chầu Bát Nàn thường được đồng nhất với Bát Nàn công chúa, một nữ tướng thời Hai Bà Trưng theo thần tích ở vùng châu thổ sông Hồng, đặc biệt là vùng Thái Bình cũ. Lời kể về bà mang dáng dấp của nhiều nữ tướng thời này: xuất thân ở làng quê, chiêu mộ quân, theo Hai Bà khởi nghĩa, sau khi thất bại thì hy sinh và được dân lập đền thờ.
Việc một nữ tướng thời Hai Bà Trưng được đưa vào hàng Chầu cho thấy ranh giới giữa nhân thần anh hùng và nữ thần Tứ phủ khá mềm. Ở làng quê, bà được thờ như một phúc thần có công; trong điện Tứ phủ, bà lại hiện diện như một vị Chầu bên Mẫu. Hai lớp này cùng tồn tại mà không mâu thuẫn trong tâm thức dân gian.
Bà Chúa Thác Bờ ở vùng Hoà Bình cũ cũng là một trường hợp tương tự. Lời kể phổ biến gắn bà với việc giúp nghĩa quân thời Lê vượt thác trên sông Đà. Có nơi xếp bà vào hàng Chầu, có nơi thờ bà như một nữ thần riêng. Khi đọc về những vị này, bạn nên tách phần có thể đối chiếu với sử liệu (thời Hai Bà Trưng, thời Lê) với phần truyền thuyết thêm vào sau.
Hàng Chầu trong nghề thủ công và nghệ thuật hôm nay
Ngoài điện thờ, hàng Chầu Bà còn sống trong nhiều nghề thủ công. Mỗi vị Chầu gắn với một màu áo, một kiểu khăn, nên nghề may, thêu khăn áo cho tín ngưỡng thờ Mẫu ở Hà Nội và các tỉnh đồng bằng phải nắm rất kỹ quy ước màu sắc, hoa văn của từng phủ. Áo Chầu thuộc Nhạc phủ thường xanh, thêu hoa lá, chim muông; áo thuộc Thoải phủ thường trắng, thêu sóng nước, rồng. Người thợ giỏi phải biết vị nào thuộc phủ nào thì mới làm đúng.
Trên sân khấu, các giá Chầu được tái hiện trong những chương trình giới thiệu hát văn và nghi lễ thờ Mẫu như một di sản, nhất là từ sau năm 2016. Các nghệ sĩ dân gian, nhà nghiên cứu âm nhạc truyền thống thường chọn các giá Chầu có văn hay, điệu đẹp để trình diễn, giúp khán giả trẻ biết đến những vị như Chầu Đệ Nhị hay Chầu Bé.
Hàng Chầu cũng là nguồn cảm hứng cho thiết kế áo dài, nhiếp ảnh, hội hoạ. Khi dùng hình ảnh các vị Chầu cho sáng tác, bạn nên giữ đúng màu sắc và tinh thần tôn trọng, tránh biến trang phục thờ thành đạo cụ trình diễn tuỳ tiện. Nếu cần tìm hiểu về khăn áo hay tranh thờ có mô tả rõ chất liệu, bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Phân biệt Chầu với Mẫu, với Cô và những chỗ hay nhầm
Hàng Chầu nằm giữa Mẫu và Cô, và nhiều vị trùng tên vùng đất với các Cô, nên rất dễ lẫn. Vài điểm giúp phân biệt:
- Chầu khác Mẫu ở tầng thờ. Mẫu ngồi ở tầng Tam toà, Chầu ở ban riêng thấp hơn; Chầu Đệ Nhị và Mẫu Thượng Ngàn có thể cùng được gọi là Bà Chúa Thượng Ngàn.
- Chầu khác Cô ở vai và tuổi. Chầu là bà chúa trưởng thành, uy nghi; Cô là thiếu nữ hầu cận, nhỏ tuổi hơn, trong văn chầu hay gắn với hái chè, chèo đò.
- Trùng số không có nghĩa là cùng một người. Chầu Mười Đồng Mỏ và Cô Mười Đồng Mỏ được nhiều nơi kể là hai vị khác nhau ở hai hàng.
- Số mười hai là con số danh nghĩa. Rất ít nơi thờ đủ mười hai pho tượng Chầu; danh sách cụ thể đổi theo vùng.
- "Chầu văn" không phải tên một vị. Đó là lối hát văn trong nghi lễ thờ Mẫu.
Khi viết hoặc kể về hàng Chầu, cách cẩn trọng nhất là luôn nói "theo lời kể ở đền này" và nêu rõ khi một chi tiết chỉ có trong văn chầu mà không có trong thần tích. Điều này đặc biệt cần với người làm nội dung văn hoá hay hướng dẫn viên di tích.
Câu hỏi thường gặp
Thập nhị Chầu Bà có đúng mười hai vị không?
Mười hai là con số danh nghĩa được dùng để gọi cả hàng. Trên thực tế, chỉ khoảng một nửa số vị có lời kể và nơi thờ rõ ràng; những vị còn lại mỗi nơi điền một khác. Vì vậy hai danh sách mười hai Chầu ở hai đền có thể không trùng nhau hoàn toàn.
Vì sao nhiều vị Chầu lại gắn với Lạng Sơn?
Lạng Sơn nằm trên con đường từ đồng bằng lên biên giới phía Bắc, nơi quân đội, sứ bộ và người buôn bán đi lại qua nhiều thế kỷ. Các nữ thần núi rừng và nữ tướng giữ ải ở vùng này được người Kinh biết đến, rồi dần được đưa vào hàng Chầu của tín ngưỡng Tứ phủ.
Chầu Đệ Nhị và Mẫu Thượng Ngàn có phải một người không?
Trong nhiều cách hiểu, Chầu Đệ Nhị là hiện thân hoặc người giúp việc gần nhất của Mẫu Thượng Ngàn ở trần gian, nên hai vị gắn bó chặt và có khi cùng được gọi là Bà Chúa Thượng Ngàn. Tuy vậy trên điện thờ, hai vị ở hai tầng khác nhau và được coi là hai vị riêng.
Chầu Bát Nàn có phải là nhân vật lịch sử không?
Chầu Bát Nàn thường được đồng nhất với Bát Nàn công chúa, một nữ tướng thời Hai Bà Trưng theo thần tích vùng châu thổ. Cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng có trong sử, nhưng tiểu sử chi tiết của từng nữ tướng chủ yếu đến từ thần tích, nên nên đọc như truyền thuyết của địa phương.
Có thể tìm đọc về các vị Chầu ở đâu cho đáng tin?
Nguồn đáng tin gồm thần tích, văn bia ở các đền, các công trình nghiên cứu đạo Mẫu đã xuất bản và hồ sơ di sản thờ Mẫu Tam phủ. Lời kể của người trông coi đền cũng rất quý. Thông tin lan truyền trên mạng nhiều khi trộn lẫn văn chầu với suy diễn, nên cần đối chiếu.
Hát chầu văn có liên quan gì tới hàng Chầu Bà không?
Chữ "chầu" trong hát chầu văn chỉ việc hát hầu các vị thánh, không phải tên hàng Chầu Bà. Hát chầu văn dùng cho mọi hàng thánh, từ Mẫu đến Cô, Cậu, và được coi là một phần quan trọng của di sản thờ Mẫu Tam phủ.