Thiên Y A Na là tên người Việt dùng để gọi Po Inư Nagar, vị nữ thần được người Chăm tôn là Mẹ xứ sở, thờ chính ở cụm tháp Pô Nagar tại Nha Trang (Khánh Hoà). Khi người Việt đến sinh sống ở miền Trung, họ tiếp nhận vị nữ thần này, kể lại thân thế Bà bằng một truyền thuyết mới, gọi Bà là Thiên Y A Na, Bà Chúa Ngọc hay Thiên Y Thánh Mẫu.
Trường hợp Thiên Y A Na là một ví dụ hiếm có về việc một vị thần của cộng đồng này được cộng đồng khác thờ phụng, rồi theo chân người di cư vào tận Nam Bộ. Bài này kể lại truyền thuyết theo bản phổ biến, giải thích quá trình Việt hoá, và vị trí của Bà ở Huế, nơi Bà được coi như một vị Thánh Mẫu. Kiến trúc tháp và nghi lễ của người Chăm là chủ đề riêng, bài không đi sâu.
Po Inư Nagar trong tín ngưỡng của người Chăm
Trong tín ngưỡng của người Chăm, Po Inư Nagar là nữ thần mẹ của xứ sở, được coi như người tạo ra đất đai, cây cối, lúa gạo và dạy dân cách sinh sống. Tên gọi thường được giải thích là "Bà Mẹ xứ sở". Cụm tháp thờ Bà trên đồi Cù Lao bên cửa sông Cái ở Nha Trang là một trong những công trình Chăm còn đang được thờ phụng liên tục cho tới hôm nay.
Các bia ký Chăm tại khu tháp cho thấy nơi này đã là chỗ thờ phụng quan trọng từ nhiều thế kỷ trước. Trong lớp tín ngưỡng Chăm, Bà có quan hệ với các vị thần trong hệ Ấn Độ giáo mà vương quốc Chăm Pa tiếp nhận, và nhiều nhà nghiên cứu nhận thấy sự hoà quyện giữa nữ thần bản địa với các nữ thần Ấn Độ. Chi tiết của mối quan hệ này là chủ đề của giới nghiên cứu Chăm học.
Ngày nay, cộng đồng người Chăm, đặc biệt ở vùng Ninh Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà), vẫn tôn kính Po Inư Nagar theo cách riêng của mình. Khi nói về Thiên Y A Na, cần nhớ rằng đó là cách người Việt hiểu và kể về Bà; người Chăm có truyền thống, nghi lễ và cách hiểu riêng mà ta nên tôn trọng như một tín ngưỡng sống.
Truyền thuyết Thiên Y A Na theo bản kể của người Việt
Bản kể phổ biến nhất của người Việt về Thiên Y A Na được cho là đã được ghi lại trên một tấm bia dựng ở khu tháp vào thời vua Tự Đức, thường được nhắc là do Phan Thanh Giản soạn. Câu chuyện, theo các bản tóm tắt thường gặp, diễn ra như sau:
- Ở vùng núi Đại An thuộc Khánh Hoà, có đôi vợ chồng tiều phu già không con. Một cô bé từ trên trời xuống, hay ra vườn dưa nhà ông bà, được hai ông bà bắt gặp và nhận làm con nuôi.
- Một ngày lũ lớn, cô bé nhớ cảnh tiên, hoá vào một khúc gỗ kỳ nam, theo dòng nước trôi ra biển và dạt sang phương Bắc.
- Người dân ở đó thấy khúc gỗ thơm lạ nhưng không ai nhấc lên được. Một vị thái tử đến, nhấc được khúc gỗ đem về cung. Đêm đêm cô gái hiện ra từ khúc gỗ, và hai người kết duyên, sinh được hai con.
- Nhớ quê, Bà cùng hai con lại hoá vào khúc gỗ, trôi về cửa biển Nha Trang, về lại vùng đất cũ.
- Về quê, Bà dạy dân cấy lúa, dệt vải, làm ăn, được dân tôn kính. Thái tử đi tìm vợ, trong một lần ứng xử không phải với người dân nơi đây thì thuyền chìm hoá thành đá ở cửa biển.
- Sau đó Bà về trời, dân lập đền thờ trên đồi bên cửa sông, chính là khu tháp Po Nagar ngày nay.
Câu chuyện có nhiều dị bản ở các chi tiết như tên các con, cách Bà về trời, số phận của vị thái tử. Đây là truyền thuyết do người Việt tạo nên để kể về một vị thần mà họ tiếp nhận; nó khác hẳn với cách người Chăm hiểu về Po Inư Nagar.
Đọc các biểu tượng trong truyền thuyết khúc gỗ kỳ nam
Khúc gỗ kỳ nam. Kỳ nam là loại trầm hương quý, từ lâu gắn với vùng núi rừng Khánh Hoà và là sản vật nổi tiếng của miền Trung. Việc Bà hoá vào khúc kỳ nam cho thấy truyền thuyết gắn vị nữ thần với chính sản vật quý nhất của vùng đất, như một cách nói rằng Bà là linh hồn của xứ sở ấy.
Chuyến đi ra biển và trở về. Hình ảnh khúc gỗ trôi ra biển, dạt sang phương Bắc rồi trở về gợi nhắc vị trí của Khánh Hoà như một vùng biển có giao thương rộng. Một số nhà nghiên cứu đọc chi tiết này như dấu vết ký ức về những con đường biển nối dải đất miền Trung với các vùng xa.
Bà dạy dân trồng lúa, dệt vải. Đây là mô típ quen thuộc của các nữ thần mẹ trong văn hoá nông nghiệp: người mẹ đem lại cái ăn, cái mặc. Chi tiết này nối Thiên Y A Na với lớp nghĩa "Mẹ xứ sở" của Po Inư Nagar, dù được kể bằng lối kể của người Việt.
Vị thái tử và hòn đá ở cửa biển. Chi tiết chiếc thuyền của thái tử hoá đá là kiểu giải thích nguồn gốc một cảnh vật tự nhiên bằng truyền thuyết, rất phổ biến trong truyện kể dân gian Việt. Nhiều địa danh ven biển miền Trung cũng có những câu chuyện tương tự.
Vì sao người Việt tiếp nhận nữ thần của người Chăm
Khi người Việt đến định cư ở vùng đất Khánh Hoà và miền Trung, họ gặp một hệ thống tín ngưỡng đã có sẵn, gắn chặt với đất đai, sông biển nơi đây. Theo quan niệm dân gian phổ biến, mỗi vùng đất có thần chủ của nó; người đến sau tôn kính thần chủ là cách để "xin" được sống yên ổn trên đất mới. Thờ Po Inư Nagar, theo cách hiểu này, là một cách người Việt hoà nhập với vùng đất.
Bên cạnh đó, hình ảnh một nữ thần mẹ dạy dân trồng lúa, dệt vải rất gần với tâm thức thờ Mẫu mà người Việt mang theo từ phía Bắc. Hai lớp này gặp nhau dễ dàng: Bà được gọi là Thánh Mẫu, được kể bằng một truyền thuyết theo lối kể của người Việt, và dần có chỗ đứng trong hệ thống thần linh của họ.
Triều Nguyễn sau này cũng đưa Bà vào danh sách các vị thần được nhà nước công nhận và ban sắc phong, góp phần khẳng định vị trí của Bà trong tín ngưỡng của người Việt ở miền Trung. Quá trình ấy là một ví dụ sống động về giao lưu văn hoá Việt – Chăm, được nhiều nhà nghiên cứu nhắc tới khi bàn về lịch sử vùng đất miền Trung.
Thiên Y A Na ở Huế: điện Hòn Chén và vị trí Thánh Mẫu
Ở Huế, Thiên Y A Na được thờ ở nhiều nơi, nổi tiếng nhất là điện Hòn Chén bên bờ sông Hương, dưới chân một ngọn núi nhỏ ở phía thượng nguồn kinh thành. Điện được triều Nguyễn quan tâm tu bổ; dưới thời vua Đồng Khánh, điện được đặt tên là Huệ Nam điện. Lễ hội điện Hòn Chén vào tháng Ba và tháng Bảy âm lịch là một sinh hoạt tín ngưỡng lớn của người Huế.
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu ở Huế và miền Trung, Thiên Y A Na thường được tôn ở vị trí cao nhất, nhiều nơi đồng nhất Bà với Mẫu Thượng Thiên của hệ Tứ phủ. Điều này cho thấy tín ngưỡng thờ Mẫu khi vào miền Trung đã gặp gỡ và hoà nhập với tục thờ Thiên Y A Na, tạo nên một dạng thờ Mẫu mang sắc thái riêng của xứ Huế.
Từ miền Trung, tục thờ Bà Chúa Ngọc theo chân người di cư vào Nam Bộ. Nhiều miếu Bà Chúa Ngọc, miếu Thiên Y Thánh Mẫu ở các tỉnh phía Nam là dấu vết của hành trình ấy. Mỗi nơi lại có cách thờ và lời kể riêng, nhưng hình ảnh người Mẹ của xứ sở vẫn là điểm chung.
Ba lớp của cùng một vị nữ thần
Có thể hình dung Thiên Y A Na qua ba lớp, mỗi lớp gắn với một cộng đồng và một cách kể. Bảng dưới giúp bạn phân biệt khi đọc tài liệu.
| Lớp | Tên gọi | Cộng đồng | Nét chính |
|---|---|---|---|
| Lớp Chăm | Po Inư Nagar | Người Chăm | Mẹ xứ sở, tạo ra đất đai, lúa gạo; thờ ở tháp Pô Nagar và trong cộng đồng Chăm |
| Lớp Việt ở Khánh Hoà | Thiên Y A Na, Bà Chúa Ngọc | Người Việt miền Trung | Truyền thuyết khúc gỗ kỳ nam, Bà dạy dân trồng lúa, dệt vải |
| Lớp Việt ở Huế | Thiên Y Thánh Mẫu | Người Việt ở Huế | Thờ ở điện Hòn Chén, nhiều nơi đồng nhất với Mẫu Thượng Thiên |
| Lớp Việt ở Nam Bộ | Bà Chúa Ngọc, Bà Thiên Y | Người Việt di cư vào Nam | Miếu Bà ở nhiều làng, hoà vào truyền thống thờ Bà Nam Bộ |
Đọc theo các lớp như vậy, bạn sẽ không bị lúng túng khi thấy một tài liệu gọi Bà là nữ thần Chăm, tài liệu khác gọi Bà là Thánh Mẫu của người Việt. Cả hai đều đúng, chỉ là đang nói về hai lớp khác nhau.
Những chỗ dễ nhầm khi tìm hiểu về Thiên Y A Na
Vì có nhiều tên gọi và nhiều lớp, Thiên Y A Na hay bị nhầm với các nữ thần khác. Vài điểm nên phân biệt:
- Thiên Y A Na khác Bà Thiên Hậu. Bà Thiên Hậu là nữ thần biển của người Hoa, thờ trong các hội quán; Thiên Y A Na có gốc Chăm.
- Thiên Y A Na khác Bà Chúa Xứ. Bà Chúa Xứ gắn với núi Sam ở An Giang, có lời kể và nơi thờ riêng.
- Truyền thuyết khúc gỗ kỳ nam là của người Việt. Đó không phải thần thoại gốc của người Chăm về Po Inư Nagar.
- Tên "Thiên Y A Na" là phiên âm. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây là cách người Việt đọc tên Chăm của Bà, ghép với chữ Hán cho có nghĩa.
- Người Chăm vẫn thờ Bà theo cách riêng. Khi viết về Bà, nên tôn trọng cả hai truyền thống, không coi lớp nào là "chính thống" hơn.
Giữ được những phân biệt trên, câu chuyện về Thiên Y A Na trở thành một bài học đẹp về cách các cộng đồng trên dải đất miền Trung đã sống cạnh nhau và chia sẻ cả thế giới thần linh.
Câu hỏi thường gặp
Thiên Y A Na và Po Nagar có phải là một không?
Về cơ bản là một vị nữ thần được hai cộng đồng gọi bằng hai tên. Po Inư Nagar là tên trong tín ngưỡng của người Chăm, Thiên Y A Na là cách người Việt gọi Bà. Tuy vậy truyền thuyết và cách thờ của hai cộng đồng khác nhau, nên khi kể cần nói rõ đang nói theo truyền thống nào.
Truyền thuyết khúc gỗ kỳ nam được ghi lại ở đâu?
Bản kể phổ biến được cho là đã được ghi trên một tấm bia dựng ở khu tháp Pô Nagar vào thời vua Tự Đức, thường được nhắc là do Phan Thanh Giản soạn. Ngoài ra câu chuyện còn được lưu truyền qua lời kể dân gian với nhiều dị bản khác nhau.
Vì sao ở Huế Thiên Y A Na được coi là Thánh Mẫu?
Khi tín ngưỡng thờ Mẫu vào miền Trung, nó gặp tục thờ Thiên Y A Na đã có sẵn. Hình ảnh nữ thần mẹ dạy dân làm ăn rất gần với tâm thức thờ Mẫu, nên ở Huế Bà được tôn ở vị trí cao nhất, nhiều nơi đồng nhất với Mẫu Thượng Thiên.
Điện Hòn Chén thờ ai?
Điện Hòn Chén bên sông Hương ở Huế thờ chính Thiên Y A Na, cùng nhiều vị thần khác trong tín ngưỡng thờ Mẫu miền Trung. Dưới thời vua Đồng Khánh, điện được đặt tên là Huệ Nam điện. Nếu đến điện vào mùa lễ hội, nên hỏi người trông coi về những điều cần giữ ý.
Người Chăm có thờ Thiên Y A Na không?
Người Chăm tôn kính Po Inư Nagar theo truyền thống, nghi lễ và cách hiểu riêng của mình, không theo truyền thuyết khúc gỗ kỳ nam của người Việt. Tên "Thiên Y A Na" là cách gọi của người Việt; với người Chăm, Bà là Po Inư Nagar, Mẹ xứ sở.
Tục thờ Thiên Y A Na có ở Nam Bộ không?
Có. Theo chân người di cư từ miền Trung, tục thờ Bà Chúa Ngọc, Thiên Y Thánh Mẫu có mặt ở nhiều làng Nam Bộ. Ở đây Bà hoà vào truyền thống thờ Bà rất phong phú của vùng đất phương Nam, bên cạnh Bà Đen, Bà Chúa Xứ, Bà Thiên Hậu.