Yang là từ mà nhiều dân tộc ở Tây Nguyên dùng để gọi thần linh và những gì thiêng liêng: núi có Yang, sông suối có Yang, cây lúa có Yang, cả bộ chiêng cũng có hồn. Với người Ê Đê, Gia Rai, Ba Na, Xơ Đăng, Mnông, Cơ Ho và nhiều dân tộc khác, thế giới không chỉ gồm người và vật mà còn có các Yang hiện diện ở khắp nơi, cần được tôn trọng.
Bài này giải thích chữ Yang từ góc ngôn ngữ và văn hoá, các lớp Yang hay được nhắc tới, cách Yang hiện lên trong sử thi và luật tục, và những điều nên biết để nói về Yang cho đúng, không lạ hoá. Vì mỗi dân tộc, mỗi buôn làng có cách gọi và cách hiểu riêng, bài chỉ nêu nét chung và ghi rõ chỗ nào khác nhau.
Chữ Yang đến từ đâu
Chữ Yang có mặt ở cả hai nhóm ngôn ngữ lớn của Tây Nguyên. Người Ê Đê, Gia Rai nói tiếng thuộc ngữ hệ Nam Đảo; người Ba Na, Xơ Đăng, Mnông, Cơ Ho nói tiếng thuộc nhóm Môn – Khmer. Dù khác ngữ hệ, họ cùng dùng Yang để chỉ thần linh. Điều này cho thấy các cộng đồng ở cao nguyên đã sống cạnh nhau, giao lưu với nhau rất lâu đời.
Ngoài Tây Nguyên, từ gốc tương tự xuất hiện ở người Chăm và ở nhiều ngôn ngữ Nam Đảo trong khu vực. Trong tiếng Mã Lai, tiếng Indonesia có từ "hyang" chỉ thần linh, và từ ghép nghĩa là cầu nguyện cũng chứa gốc này. Các nhà ngôn ngữ học coi đây là một từ cổ trong vùng Đông Nam Á hải đảo và lục địa, có tuổi đời rất dài.
Vì vậy, khi nghe chữ Yang, bạn nên hiểu đó không phải tên riêng của một vị thần mà là một phạm trù: cái thiêng, sức mạnh vô hình, vị thần nói chung. Tuỳ đi kèm với từ nào, Yang chỉ thần núi, thần nước, thần lúa hay vị thần lớn trên trời. Cách hiểu này giống chữ "thần" trong tiếng Việt, vốn cũng đứng trước tên các vị thần khác nhau.
Các lớp Yang thường được nhắc tới
Yang trên trời. Nhiều dân tộc có quan niệm về những vị Yang lớn ở tầng trời, gắn với mặt trời, mặt trăng, sấm sét, mưa. Trong sử thi Đăm San của người Ê Đê, người anh hùng có những cuộc gặp gỡ với các vị thần trời; tên gọi các vị này khác nhau giữa các bản sưu tầm.
Yang núi, Yang rừng. Mỗi ngọn núi lớn, mỗi khu rừng gần buôn có thể có Yang riêng. Rừng thiêng, rừng ma của buôn làng là nơi được kiêng giữ, không chặt phá. Đây là lớp Yang gắn chặt nhất với địa bàn cư trú cụ thể.
Yang nước. Bến nước là nơi lấy nước sinh hoạt của cả buôn, có Yang giữ. Nhiều dân tộc có lễ cúng bến nước để cảm tạ và giữ nguồn nước sạch. Mất bến nước được coi là mất một phần sự sống của buôn.
Yang lúa. Cây lúa, hạt lúa có hồn, có Yang. Các nghi lễ theo mùa rẫy, từ phát rẫy, gieo hạt tới mừng lúa mới, đều có phần dành cho Yang lúa. Phần lễ hội mùa đã có bài riêng ở mảng phong tục.
Yang trong nhà và trong đồ vật. Nhà rông, nhà dài, cây cột chính, bộ chiêng, ché rượu quý đều có thể được coi là có hồn. Đồ vật càng lâu đời, càng gắn với nhiều nghi lễ thì càng được coi trọng.
Yang trong sử thi và truyện kể
Sử thi Tây Nguyên như Đăm San của người Ê Đê, Xinh Nhã của người Gia Rai, các bộ hơmon của người Ba Na, các bộ ot nrông của người Mnông là những kho lời lớn nhắc tới Yang. Người anh hùng trong sử thi thường có quan hệ gần gũi với thần linh: được thần giúp, đi lên trời, cầu hôn hay thách thức một vị thần. Phần phân tích văn học của sử thi đã có ở các trang khác; ở đây chỉ nhìn sử thi như nơi giữ hình dung về Yang.
Qua sử thi, Yang hiện lên không hoàn toàn xa cách. Thần biết nói, biết giúp đỡ, biết giận và cũng bị thuyết phục. Thế giới của Yang và thế giới của người có lối đi qua lại, và người anh hùng là người dám bước qua lối ấy. Hình dung này phản ánh quan niệm rằng con người và thần linh cùng sống trong một vũ trụ, có quan hệ hai chiều, phải giữ hoà thuận với nhau.
Ngoài sử thi, các truyện cổ ngắn hơn kể về nguồn gốc lúa, lửa, nước, về những con vật được Yang sai xuống, về những ngọn núi là dấu vết của thần. Như mọi kho truyện truyền miệng, mỗi buôn kể một khác. Khi dùng, bạn nên ghi rõ dân tộc, vùng và người sưu tầm.
Yang và luật tục: giữ rừng, giữ nước, giữ hoà thuận
Luật tục là những lời nói vần quy định cách ứng xử trong buôn làng, được già làng nhắc lại khi xử việc. Nhiều điều trong luật tục được đặt trong quan hệ với Yang: phá rừng thiêng, làm bẩn bến nước, gây gổ trong buôn được coi là làm Yang không vui, ảnh hưởng tới cả cộng đồng. Phần tổ chức và vai trò của luật tục đã có bài riêng ở mảng phong tục.
Nhìn từ góc văn hoá, niềm tin vào Yang giúp cộng đồng giữ được những tài nguyên chung. Rừng thiêng không bị chặt nên còn giữ nguồn nước; bến nước được kiêng giữ nên sạch. Nhiều nhà nghiên cứu môi trường đã chú ý tới vai trò của các khu rừng thiêng trong việc bảo tồn tự nhiên ở Tây Nguyên. Đây là nhận xét về chức năng xã hội, không phải phán xét đúng sai của niềm tin.
Quan hệ với Yang cũng được giữ qua các nghi lễ có hiến vật. Hiến vật lớn nhất trong các lễ quan trọng thường là trâu, kèm rượu cần, gà, lợn tuỳ dịp. Người ngoài hay chỉ nhìn thấy phần hiến tế và hiểu sai; với cộng đồng, đó là lúc cả buôn cùng bày tỏ lòng biết ơn và xin sự hoà thuận cho năm mới, mùa mới.
Những kiêng kỵ thường gắn với Yang
Kiêng xâm phạm rừng thiêng. Không chặt cây, không săn bắt, không làm rẫy trong khu rừng mà buôn coi là nơi Yang ở. Đây là kiêng kỵ được nhắc nhiều nhất trong các ghi chép về Tây Nguyên, và cũng là kiêng kỵ có tác dụng giữ rừng rõ nhất.
Kiêng làm bẩn bến nước. Bến nước được giữ sạch, có nơi cấm tắm giặt ở đúng chỗ lấy nước uống. Ai làm bẩn bến nước có thể bị buôn làng nhắc nhở hoặc xử theo luật tục.
Kiêng vào buôn khi đang có lễ. Ở một số buôn, khi có nghi lễ quan trọng, người ta cắm dấu hiệu bằng cành lá ở lối vào để báo người lạ không vào. Gặp dấu hiệu ấy, người ngoài nên dừng lại và hỏi, không tự ý đi tiếp.
Kiêng động vào đồ thiêng. Chiêng cổ, ché quý, cây cột chính của nhà dài không phải đồ để người lạ cầm nắm, gõ thử. Nhiều gia đình chỉ mang ra trong dịp lễ.
Kiêng nói lời xúc phạm. Lời nói chê bai, chửi mắng ở nơi thiêng được coi là thiếu tôn trọng với Yang và với cả cộng đồng. Đây là phép lịch sự mà ai đến Tây Nguyên cũng nên giữ, dù tin hay không.
Hồn chiêng: vì sao cồng chiêng gắn với Yang
Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận năm 2005. Một lý do khiến cồng chiêng quan trọng là quan niệm chiêng có hồn và tiếng chiêng là tiếng nói với Yang.
| Khía cạnh | Quan niệm thường gặp | Ý nghĩa với cộng đồng |
|---|---|---|
| Chiêng có hồn | Mỗi chiếc chiêng, nhất là chiêng cổ, có hồn riêng | Chiêng được giữ gìn, có khi được cúng như một thành viên |
| Tiếng chiêng | Là phương tiện để báo với Yang, mời Yang tới chứng giám | Hầu hết nghi lễ lớn đều có tiếng chiêng |
| Lúc đánh chiêng | Gắn với các dịp nghi lễ theo vòng đời và mùa rẫy | Tiếng chiêng đánh dấu thời gian thiêng của buôn |
| Bộ chiêng quý | Có giá trị lớn, được truyền qua nhiều đời | Là tài sản, cũng là niềm tự hào của gia đình, dòng họ |
Hiểu quan hệ giữa chiêng và Yang giúp người xem nhận ra vì sao đánh chiêng phục vụ du lịch đôi khi làm người trong cộng đồng băn khoăn. Khi được mời xem chiêng, bạn nên hỏi đây là buổi biểu diễn hay nghi lễ, và giữ thái độ phù hợp với từng trường hợp.
Nói về Yang cho đúng: những điều nên và không nên
Tín ngưỡng Yang là một phần đời sống của nhiều dân tộc Tây Nguyên. Một số lưu ý khi viết, kể hoặc trò chuyện về chủ đề này:
- Không gọi chung là "mê tín" hay "tục lạc hậu". Đây là hệ thống niềm tin gắn với cách cộng đồng tổ chức đời sống và giữ gìn tài nguyên.
- Không khái quát "người Tây Nguyên tin rằng…" cho mọi dân tộc. Người Ê Đê, Ba Na, Mnông có hệ thống Yang và nghi lễ khác nhau.
- Tên các vị Yang cụ thể nên lấy từ tài liệu đã công bố hoặc từ người trong cộng đồng, ghi kèm cách phiên khác nếu có.
- Hiện nay một bộ phận đồng bào các dân tộc Tây Nguyên theo Công giáo hoặc Tin lành, nhiều gia đình không còn giữ lễ cúng Yang. Khi viết, nên tôn trọng cả người còn giữ lẫn người đã đổi niềm tin.
- Không dàn dựng nghi lễ cúng Yang để chụp ảnh, quay phim. Nếu cần tư liệu, hãy liên hệ chính quyền địa phương, bảo tàng hoặc già làng để được hướng dẫn.
- Khi vào rừng thiêng, bến nước của buôn, hỏi trước những điều kiêng giữ và làm theo, dù bạn có tin hay không.
Thái độ tôn trọng không đòi hỏi bạn phải tin vào Yang. Nó chỉ đòi hỏi bạn nhìn Yang như cách người trong cuộc nhìn: một mạng lưới quan hệ giữa con người, đất đai và những gì vượt ngoài tầm tay, được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Yang có phải là một vị thần cụ thể không?
Không. Yang là phạm trù chỉ thần linh và cái thiêng nói chung, giống chữ "thần" trong tiếng Việt. Khi đi kèm với từ khác, Yang có thể chỉ thần núi, thần nước, thần lúa hay vị thần lớn trên trời. Tên cụ thể khác nhau giữa các dân tộc.
Người Kinh có khái niệm nào giống Yang không?
Quan niệm núi có thần núi, sông có thần sông, đất có Thổ Công của người Kinh khá gần với Yang. Điểm khác là ở Tây Nguyên, Yang gắn chặt với đời sống buôn làng, nương rẫy, cồng chiêng và luật tục, còn người Kinh tổ chức thần linh theo đình làng, sắc phong.
Cúng Yang có còn phổ biến không?
Ở nhiều buôn làng, các nghi lễ liên quan tới Yang vẫn được duy trì, nhất là lễ mừng lúa mới, cúng bến nước. Đồng thời, một bộ phận đồng bào đã theo Công giáo hoặc Tin lành và không còn giữ các nghi lễ này. Tình hình khác nhau giữa từng nơi.
Vì sao rừng thiêng lại quan trọng?
Rừng thiêng là nơi buôn làng tin có Yang cư ngụ, nên được kiêng giữ, không chặt phá. Nhờ vậy, nhiều khu rừng này giữ được cây cổ thụ và nguồn nước. Các nhà nghiên cứu môi trường đánh giá đây là một hình thức bảo tồn tự nhiên dựa vào cộng đồng.
Có thể đọc về Yang ở đâu?
Bạn có thể đọc các công trình dân tộc học về Tây Nguyên, các bộ sử thi đã được sưu tầm và dịch, tư liệu của bảo tàng các tỉnh Tây Nguyên và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Nên ưu tiên tài liệu ghi rõ dân tộc và địa phương.
Người Chăm có dùng chữ Yang không?
Có. Trong tiếng Chăm, Yang cũng chỉ thần linh, và từ này hay đi kèm tên các vị thần thờ trong đền tháp. Người Chăm, người Ê Đê, người Gia Rai cùng thuộc nhóm ngôn ngữ Nam Đảo, nên có nhiều từ gốc chung như vậy.